RynekInstalacyjny.pl

Co wiemy, a co powinniśmy wiedzieć o wentylacji

What we know and should know about ventilation

Co wiemy, a co powinniśmy wiedzieć o wentylacji; fot. unsplash

Co wiemy, a co powinniśmy wiedzieć o wentylacji; fot. unsplash

Wiedza o wentylacji stale rośnie i niektóre ugruntowane poglądy oraz zalecenia nie przystają do aktualnych wyzwań w zakresie zapewniania użytkownikom komfortu i zdrowia oraz poszanowania energii. Obecna pandemia wymusiła jeszcze szybsze i dokładniejsze zrewidowanie dotychczasowych przekonań. Rewizja ta powinna mieć takie skutki, jak w przypadku przełomowych zasad i norm dotyczących jakości wody i żywności uznawanych globalnie. Wiele wyników badań wskazuje, że strumień powietrza wentylacyjnego w budynkach powinien wynosić od 14,4 do nawet 90 m3/h na osobę w zależności od zadań, jakie stawiamy wentylacji. Rozwiązaniem mogłaby być wentylacja bazowa i inne metody powodujące obniżenie zanieczyszczeń ze źródeł zewnętrznych i wewnętrznych. Tym samym przed projektantami staje bardzo odpowiedzialne zadanie, a jego realizację ułatwić mogą nowe, powszechnie uznawane zalecenia i wytyczne. Czy można zatem określić taką wielkość strumienia powietrza wentylacyjnego, która zapewniałaby spełnienie wszystkich potrzeb? Tak, o ile wyznaczone zostaną spójne kryteria wymagań dotyczących wentylacji – np. jej intensywność oparta na kryteriach zdrowotnych.

Zobacz także

dr inż. Janusz Belok, dr inż. Beata Wilk-Słomka System ocieplania budynku wykorzystujący promieniowanie słoneczne do podgrzewania powietrza wentylacyjnego

System ocieplania budynku wykorzystujący promieniowanie słoneczne do podgrzewania powietrza wentylacyjnego System ocieplania budynku wykorzystujący promieniowanie słoneczne do podgrzewania powietrza wentylacyjnego

Wymagania dla budynków kładą obecnie duży nacisk na zmniejszenie zapotrzebowania na energię do celów grzewczych. Jedną z głównych metod osiągnięcia tego celu jest ocieplenie przegród zewnętrznych budynku....

Wymagania dla budynków kładą obecnie duży nacisk na zmniejszenie zapotrzebowania na energię do celów grzewczych. Jedną z głównych metod osiągnięcia tego celu jest ocieplenie przegród zewnętrznych budynku. Przedstawione innowacyjne rozwiązanie ocieplenia przegrody zewnętrznej pozwala na wykorzystanie energii promieniowania słonecznego także do ogrzewania powietrza wentylacyjnego. Jego zastosowanie umożliwia zmniejszenie wartości wskaźników zapotrzebowania na nieodnawialną energię pierwotną (EP) oraz...

opr. red. Konieczność zmiany zbioru pojęć i teorii tworzących podstawy wiedzy o wentylacji budynków

Konieczność zmiany zbioru pojęć i teorii tworzących podstawy wiedzy o wentylacji budynków Konieczność zmiany zbioru pojęć i teorii tworzących podstawy wiedzy o wentylacji budynków

W artykule pt. It Is Time to Address Airborne Transmission of Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) („Clinical Infectious Diseases”, 2020, 71(9), p. 2311–3, DOI: 10.1093/cid/ciaa939), opublikowanym w czerwcu...

W artykule pt. It Is Time to Address Airborne Transmission of Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) („Clinical Infectious Diseases”, 2020, 71(9), p. 2311–3, DOI: 10.1093/cid/ciaa939), opublikowanym w czerwcu 2020 roku przez prof. Lidię Morawską (International Laboratory for Air Quality and Heath, WHO Collaborating Centre, Queensland University of Technology, Brisbane, Australia) oraz Donalda K. Miltona (Institute for Applied Environmental Health, University of Maryland School of Public Health, College...

NETECS SP. Z O.O. NVS – innowacyjny program doboru wentylatorów przemysłowych

NVS – innowacyjny program doboru wentylatorów przemysłowych NVS – innowacyjny program doboru wentylatorów przemysłowych

Nowatorska aplikacja NVS (Netecs Ventilator Selection) służy do optymalizacji doboru wentylatorów przemysłowych.

Nowatorska aplikacja NVS (Netecs Ventilator Selection) służy do optymalizacji doboru wentylatorów przemysłowych.

Streszczenie: Wentylacja jest bez wątpienia uznawana za podstawowy sposób zapewnienia dobrej jakości powietrza w pomieszczeniach. Chociaż szeroko opisano ją w literaturze naukowej, wciąż istnieje kilka nie do końca rozwiązanych kwestii dotyczących wentylacji. Należą do nich m.in.: Ile wentylacji potrzeba w danym budynku?; Jakie kryteria należy zastosować do wyznaczenia wentylacji?; Ile wynosi absolutne minimum dla strumienia wentylacyjnego w danym budynku?; Czy możemy wykorzystać dane epidemiologiczne do ustalenia wymagań dotyczących wentylacji? Czy wentylację można stosować jako miarę jakości powietrza w pomieszczeniach? W artykule zawarto krótki przegląd literatury dotyczący wentylacji w budynkach, stanowiący punkt wyjścia do dyskusji nad powyższymi kwestiami. Przedstawiono również historyczny rys rozwoju wymagań dotyczących wentylacji, jak i wymagań dotyczących utrzymania instalacji wentylacyjnych. Podano także kilka sugestii, jak określać wymagania dotyczące wentylacji.
Abstract: Ventilation is without any doubt recognized as an essential means of providing good indoor air quality. Although described widely in the scientific literature, there are still a few incompletely resolved questions concerning ventilation. They include, among others: How much ventilation is needed in a given building?; Which criteria should be used to determine ventilation?; What is the absolute minimum ventilation rate in a given building?; Can we use epidemiological data for setting ventilation requirements?; and Can ventilation be used as an indoor air quality metric? This short article presents short review on ventilation in buildings which create reference for the subsequent discussion of the listed questions. Historical view of the development of ventilation and ventilation requirements is presented as well, and the requirements regarding maintenance of systems delivering ventilation air. Some suggestions on how to determine ventilation requirements are provided.

Wentylacja jest istotnym i obowiązkowym elementem charakterystyki każdego budynku, nawet jeśli zapewnia się ją jedynie przez otwieranie okien czy infiltrację. Bez wątpienia jest ona postrzegana jako jeden z podstawowych sposobów zapewnienia właściwej jakości powietrza wewnętrznego; doprowadza ona także powietrze nasycone w tlen, niezbędne do oddychania.

Choć wentylacja jest od dawna szeroko opisywana w literaturze naukowej, wciąż sformułować można kilka pytań, które nie doczekały się jeszcze satysfakcjonującej odpowiedzi, m.in.:

  • Jaka powinna być intensywność wentylacji w konkretnym budynku?
  • Według jakich kryteriów powinny być określane wymagania dotyczące wentylacji budynków?
  • Jaki jest minimalny strumień powietrza wentylacyjnego, który zawsze musi być zapewniony w budynkach?
  • Czy strumień powietrza wentylacyjnego można wykorzystywać jako wskaźnik jakości powietrza wewnętrznego?
  • Czy do określenia wymagań dotyczących wentylacji można wykorzystać dane epidemiologiczne?

Celem poniższego artykułu jest próba odpowiedzi na te pytania oraz wyjaśnienia wielu innych kwestii dotyczących wentylacji w budynkach, a także nakreślenia zaleceń dotyczących wentylacji w przyszłości.

Uwagi wstępne

Wentylacja dostarcza do pomieszczeń powietrze zewnętrzne, obniżając stężenia zanieczyszczeń powietrza wewnątrz pomieszczeń w budynkach o różnym przeznaczeniu i zanieczyszczenia te usuwając. Prowadzi to w efekcie do obniżania dyskomfortu i ryzyka dla zdrowia użytkowników, występujących przy ekspozycji na zanieczyszczenia powietrza, w tym ryzyka infekcji patogenami przenoszonymi drogą powietrzną. Wentylacja była i jest zatem uznawana za „sprzymierzeńca” użytkowników pomieszczeń w budynkach. W przeszłości, gdy budynki cechowały się mniejszą szczelnością, wentylacja była zapewniana poprzez infiltrację przez szczeliny w fasadach budynków, szachty (kominy wentylacyjne) czy otwierane okna, tzn. okresowe przewietrzanie, a więc wykorzystywano siły naturalne. Dziś zwykle zapewnia się ją dzięki odpowiednio zaprojektowanym systemom – najczęściej opartym na wentylacji mechanicznej, tj. przy wykorzystaniu sil mechanicznych i przesyle powietrza przez specjalnie zaprojektowane kanały.

Należy jednak pamiętać, że niezależnie od metody wentylowania lub przewietrzania pomieszczeń, pozytywny efekt uzyska się tylko wtedy, kiedy powietrze nawiewane (w większości przypadków jest to tylko powietrze zewnętrzne) jest czyste lub znacznie mniej zanieczyszczone niż powietrze wewnętrzne. Takie założenia przyjmuje się przy projektowaniu systemów wentylacji, choć zakładanie, że powietrze zewnętrzne jest niezanieczyszczone, może być błędne. Badania dotyczące migracji zanieczyszczeń pochodzących z powietrza zewnętrznego wskazują, że intensyfikacja wentylacji bez odpowiedniej filtracji i oczyszczania nawiewanego powietrza wyraźnie zwiększa ryzyko wystąpienia u użytkowników chorób powodowanych przez te zanieczyszczenia [1]. Wyniki badań podkreślają konieczność zapewnienia, a nie tylko założenia, że do pomieszczeń będzie napływało powietrze czyste. Kilka publikacji naukowych udokumentowało błędność tego założenia i wykazało, że w niektórych przypadkach zwiększanie strumienia powietrza zewnętrznego powoduje zwiększenie ryzyka występowania negatywnych efektów zdrowotnych [2].

Co wiemy o wentylacji?

Dostarczanie zwiększonego strumienia powietrza zewnętrznego do pomieszczeń zostało udokumentowane w licznych badaniach i w konsekwencji uznane przez wiele opracowań systematycznie przeglądających stan wiedzy na temat wentylacji [3, 4, 5, 6] jako czynnik poprawiający jakość powietrza wewnętrznego, wpływający pozytywnie na zdrowie, komfort czy efektywność pracy biurowej i wyniki nauczania w szkołach.

Pozytywny wpływ wentylacji na jakość powietrza odczuwanego przez ludzi wykazano w klasycznych już badaniach Yaglou i in. przeprowadzonych w latach 30. XX wieku [7]. Podczas tych badań określono wymagania dotyczące wentylacji w celu kontrolowania zanieczyszczeń emitowanych przez ludzi, które wywołują odczucie zapachu. Jako wartość określającą wymagania dotyczące wentylacji uznano zapachy o intensywności średniej (2 w pięciostopniowej skali, gdzie 0 to brak zapachu, a 5 to zapach nie do zniesienia), opiniowane przez ludzi w procesie oceny jakości powietrza. Wyniki tych badań zostały potwierdzone później w badaniach przeprowadzonych w Danii [8], USA [9] i Japonii [10]. W każdym z tych przypadków zwiększona wentylacja poprawiała odczuwalną jakość powietrza wewnętrznego poprzez zmniejszenie intensywności zapachów i wpływała na zmniejszenie odsetka osób niezadowolonych z jakości powietrza, który szacowano w oparciu o subiektywne oceny jej akceptowalności. Oceniający udzielali odpowiedzi bezpośrednio po wejściu do pomieszczeń, gdy ich zmysł zapachu nie był jeszcze przyzwyczajony do zanieczyszczeń wpływających na odczucia dotyczące jakości powietrza wewnętrznego. Badania, w trakcie których oceniający pozostawali w pomieszczeniu i po pewnym czasie ich zmysł zapachu przyzwyczajał się do zanieczyszczeń zapachowych w nim obecnych, nie wykazały wpływu zwiększonej intensywności wentylacji na poprawę jakości powietrza, gdy źródłem zanieczyszczenia były zapachy wydzielane przez ludzi [11], natomiast poprawę w postrzeganiu jakości powietrza, kiedy źródłem zanieczyszczenia powietrza były zanieczyszczenia emitowane przez materiały budowlane [12]. Dziś wyniki wspomnianych powyżej badań stanowią podstawę norm dotyczących wymaganej intensywności wentylacji w budynkach, które zostały opracowane przez ASHRAE – Standard 62.1 [13] i CEN – Standard EN 16798-1 [38].

Czytaj też: Higieniczne podstawy wentylacji – ewolucja poglądów w Polsce »

W wielu opracowaniach wykazano także, że zwiększona intensywność wentylacji ogranicza zarówno częstotliwość występowania, jak i intensywność pewnych symptomów zdrowotnych wśród użytkowników budynków, zwanych symptomami syndromu chorego budynku (Sick Building Syndrome – SBS) [14] lub symptomami związanymi z przebywaniem w budynku (building-related symptoms – BRS) [15]. Ryzyko występowania lub nasilenia symptomów określone poprzez iloraz szans (odds ratio) w funkcji intensywności wentylacji określone zostało w publikacjach opracowanych m.in. przez Sundella i in. [16] oraz Fiska i in. [17] – iloraz szans ulegał zmniejszeniu przy wzroście wentylacji.

Badania wykazały także wpływ zwiększonej intensywności wentylacji na poprawę efektywności pracy biurowej u dorosłych [18] i postępy w nauce u dzieci [19]. Niektóre badania wykazały, że zwiększona intensywność wentylacji może zmniejszać częstość krótkookresowej absencji chorobowej zarówno u dorosłych [20], jak i u dzieci [21, 22].

Wentylacja może także ograniczyć ryzyko rozprzestrzeniania się chorób zakaźnych [23]. Choć ryzyko związane z ekspozycją na patogeny w powietrzu wewnętrznym można do pewnego stopnia ograniczyć dzięki filtrom wysokoskutecznym oraz dezynfekcji powietrza, np. przy zastosowaniu promieni UV-C, uzyskując powietrze wolne od wirusów, technologiom tym koniecznie musi towarzyszyć wentylacja oparta na doprowadzeniu czystego powietrza z zewnątrz budynku. Wyniki badań epidemiologicznych nie dają jednak jednoznacznych informacji umożliwiających określenie wymaganego strumienia powietrza wentylacyjnego w budynkach w celu obniżenia ryzyka zakażenia wirusami przenoszonymi drogą powietrzną [24]. Ryzyko to można oszacować przy użyciu modelu przenoszenia chorób zakaźnych drogą powietrzną opracowanego przez Wellsa i Riley’a [25], a także poprzez analizę wyników badań opisujących ogniska chorób zakaźnych, tak jak tego dokonano w przypadku choroby COVID-19, będącej następstwem infekcji spowodowanej przez wirusa SARS-CoV-2 [26].

W wielu powyższych badaniach jako wskaźnika prawidłowej wentylacji używano stężenia ditlenku węgla (CO2) [27, 28]. Nie mierzono bezpośrednio strumienia powietrza wentylacyjnego, lecz wyznaczano go na podstawie zmierzonych stężeń ditlenku węgla przy założeniu metabolicznej przemiany materii (aktywności) użytkowników pomieszczeń w celu określenia emisji CO2 i dobrego wymieszania powietrza w pomieszczeniu. Przy użyciu stężenia ditlenku węgla jako wyznacznika wentylacji określono zależności pomiędzy stężeniem CO2 a różnymi efektami w następstwie ekspozycji na zanieczyszczenia w pomieszczeniach, takimi jak warunki zdrowotne [29] i sprawność umysłowa [19]. Rudnick i in. [25] stworzyli równanie ryzyka przenoszenia infekcji w pomieszczeniach drogą powietrzną oparte na CO2, obliczając w oparciu o jego stężenie udział powietrza wydychanego przez osoby zakażone w powietrzu wdychanym przez inne osoby obecne w pomieszczeniu.

Należy jasno zaznaczyć, że wyniki tych badań nie sugerują, że ditlenek węgla jest czynnikiem powodującym negatywne efekty dotyczące zdrowia, jakości powietrza odczuwanej przez ludzi lub ich sprawności umysłowej, choć czasami jest on wykorzystywany w tym celu. Jest on jedynie wskaźnikiem wentylacji – przyrost stężenia CO2 w użytkowanych pomieszczeniach wewnętrznych powyżej stężenia na zewnątrz budynku (silnie powiązany z przyrostem stężenia zanieczyszczeń emitowanych przez ludzi) jest skorelowany z intensywnością wentylacji. Trzeba jednak zwrócić uwagę, że niektóre opublikowane niedawno badania wskazują, iż ekspozycja na CO2 na poziomie od 1000 do 2500 ppm, kiedy jest on dominującym i głównym zanieczyszczeniem, a inne związki, w tym zanieczyszczenia od ludzi, są na bardzo niskim poziomie, może obniżać sprawność umysłową, a w szczególności zdolność do podejmowania decyzji w przypadku złożonych zadań pod presją czasu [30, 31]. Wykazano także, że ekspozycja taka przy stężeniu CO2 na poziomie 1500 ppm obniżała sprawność reakcji pilotów w symulatorach lotów [32], a na poziomie 3000 ppm wpływała negatywnie na prace biurowe (korekta tekstu) [33].

Jednak wyników tych nie potwierdziły inne badania [34, 35]. Analiza literatury i stanu wiedzy prowadzona przez Fiska i in. [36] oraz Du i in. [37] wykazuje niespójności w uzyskiwanych wynikach badań dotyczących wpływu CO2 na sprawność procesów umysłowych przy stężeniu poniżej 5000 ppm, tj. spotykanym zwykle w pomieszczeniach (5000 ppm to dopuszczalna granica stężenia CO2 na stanowiskach pracy w przemyśle). Bardziej prawdopodobny jest brak takiego wpływu, pomimo wspomnianych powyżej badań wykazujących, że może on występować. Badania wykazały również, że przy stężeniach CO2 poniżej 5000 ppm, jeśli stanowił on główne zanieczyszczenie (inne zanieczyszczenia miały śladowe stężenia), nie obserwowano dyskomfortu związanego z jakością powietrza lub podwyższonego ryzyka dla zdrowia. Przypisywanie samemu stężeniu CO2 negatywnego wpływu na użytkowników budynku wydaje się zatem nieprawidłowe lub niewystraczająco udokumentowane. Zwiększenie wentylacji oczywiście zmniejsza stężenie ditlenku węgla wydychanego przez użytkowników budynku (o ile są obecni), ale jednocześnie obniża stężenia zanieczyszczeń emitowanych z wielu innych źródeł w pomieszczeniu, w tym od ludzi, materiałów konstrukcyjnych budynku i wyposażenia wnętrz, zużytych filtrów oraz procesów spalania, w tym palenia tytoniu (jeśli jest dopuszczalne i występuje). Wymienione emisje w głównej mierze odpowiadają za negatywny wpływ na użytkowników pomieszczeń i efekty obserwowane w badaniach i to na nich należy skupić uwagę, mówiąc o poprawie jakości powietrza wewnętrznego, a nie na samym CO2.

Czego nie wiemy o wentylacji?

Pomimo przeprowadzenia licznych badań wciąż brakuje jednoznacznych odpowiedzi na niektóre pytania dotyczące wentylacji. Jednym z nich jest pytanie o kryterium, według którego należy formułować wymagania dotyczące intensywności wentylacji w budynkach. Problem wymaganej intensywności wentylacji zilustrowano na rys. 1, przedstawiającym jak zmieniały się z czasem zalecenia wobec ilości powietrza wentylacyjnego. Choć wskazuje on, że pierwsze zalecenia dotyczące intensywności wentylacji datowane są na rok 1836, wytyczne takie sformułowane zostały faktycznie dużo później, w 1914 roku, przez chicagowską komisję ds. wentylacji, a w 1923 roku potwierdziła je komisja stanu Nowy Jork ds. wentylacji. Żadna z tych komisji nie określiła wymagań ilościowych dotyczących wentylacji pomieszczeń, mimo że było to ich głównym celem. Podano jedynie ogólne zalecenia opisujące metody, jakimi można zapewnić wentylację. Preferowaną metodą wskazaną w tych dokumentach była wentylacja przez otwory okienne bez udziału rozwiązań mechanicznych. Zadaniem wytycznych nie było zmniejszenie ryzyka zakażenia chorobami w związku z jakością powietrza poprzez zwiększenie wentylacji, tylko ograniczenie przegrzewania pomieszczeń przez ich chłodzenie podczas otwierania okien. W związku z obserwacjami, które wykazały, że w pomieszczeniach wentylowanych przez otwieranie okien najmniejsza częstotliwość występowania chorób układu oddechowego występuje przy temperaturze 15–19°C, wytyczne zalecały dla pomieszczeń mieszkalnych temperaturę na poziomie 20°C z odpowiednią kontrolą wilgotności. Zalecano też nawiewanie powietrza o zawartości wilgoci mniejszej niż w pomieszczeniach. Recyrkulacja powietrza mogła być stosowana, jeśli nie stanowiła 100% wentylacji – część powietrza musiała być doprowadzana z zewnątrz. Nie wskazywano na CO2 jako czynnik szkodliwy.

wymagania dla wentylacji w budynkach

Rys. 1. Wymagania dla wentylacji w budynkach – perspektywa historyczna (według Nielsena i Li) [64]

W odróżnieniu od wytycznych sprzed 100 lat obecne normy w większości określają wymagania wobec wentylacji w oparciu o badania jakości powietrza ocenianej subiektywnie przez użytkowników budynków, czyli tzw. odczuwalną jakość powietrza. Zalecenia dotyczące intensywności wentylacji w tych normach oparte są na wielkości zanieczyszczeń emitowanych zarówno przez ludzi, jak i przez materiały budowlane oraz wyposażenie pomieszczeń w budynkach w celu uzyskania jakości powietrza wewnętrznego (odczuwanej przez ludzi) zdefiniowanej w oparciu o przewidywany odsetek osób z niej niezadowolonych, oceniających jakość powietrza (subiektywnie) bezpośrednio po wejściu do pomieszczenia [38] oraz po dłuższym w nim pobycie [13]. Normy te domyślnie zakładają zależność między spełnieniem wymagań z punktu widzenia komfortu (jakość powietrza określona przez odsetek z niej niezadowolonych) a z punktu widzenia zdrowia. Zakłada się, że osiągnięcie komfortu zapewni ograniczenie ryzyka dla zdrowia. Brelih [39] i Dimitroulopoulou [40] wykazali, że wentylacja w wielu istniejących i użytkowanych budynkach nie spełnia wymagań zawartych w normach, a Asikainen i in. [41, 42] pokazali, że wentylacja poniżej wymagań normatywnych zwiększa ryzyko zachorowania, co stanowi pewne wsparcie dla wykazanego wcześniej założenia dotyczącego zależności między spełnieniem warunków komfortu a efektami dla zdrowia.

Pomimo tych zależności nadal warto zadać pytanie, czy do określenia wymagań dotyczących wentylacji w budynkach należy stosować inne kryteria niż subiektywna ocena jakości powietrza, a ponadto czy obecne wymagania umożliwiają ograniczenie w wystarczającym stopniu ryzyka związanego z narażeniem na czynniki występujące w pomieszczeniach, ale nieodczuwane przez ludzi, jak to się np. dzieje w przypadku tlenku węgla (CO) i radonu, oraz ryzyka zwiększonej liczby zachorowań lub symptomów określających pogorszenie stanu zdrowia bądź sprawności umysłowej. Informacje przedstawione w ramkach 1 i 2 potwierdzają, że powyższy dylemat nie jest jednoznacznie rozstrzygnięty. Pokazują one powody, dla których zalecano stosowanie wentylacji w pomieszczeniach zamkniętych, oraz ich zmienność w czasie. Brakuje jednak jednoznacznej informacji, jaki powinien być strumień powietrza wentylacyjnego nawiewanego do pomieszczeń.

Czytaj też: Modelowanie wentylacji »

Jak wspomniano, rys. 1 pokazuje, jak zmieniały się w czasie ilościowe zalecenia dotyczące wydatku wentylacji. Należy zwrócić uwagę, że najniższe i najwyższe wartości różnią się o rząd wielkości.

Najniższy poziom wentylacji zaproponował Tredgold w 1836 roku, określając minimalny strumień powietrza wentylacyjnego w kopalniach zaspokajający potrzeby pracujących górników. Oszacował go na 1,7 l/s (6,1 m3/h) na osobę, w tym: 0,2 l/s (0,7 m3/h) ze względu na usuwanie wydychanego CO2, 1,4 l/s (5 m3/h) na usuwanie wilgoci wytwarzanej przez ciało i 0,1 l/s (0,4 m3/h) na podtrzymywanie płomienia świecy. Jeden z najwyższych wydatków wentylacji zaproponowano 170 lat później w oparciu o badania naukowe nt. wpływu wentylacji na ludzi, podsumowane w dwóch systematycznych przeglądach literatury i stanu wiedzy [4, 43]. W oparciu o nie zaproponowano, by przed negatywnym wpływem na zdrowie i efektywność pracy biurowej w związku z pogorszeniem jakości powietrza w pomieszczeniach chronił strumień powietrza wentylacyjnego wynoszący co najmniej 25 l/s (90 m3/h) na osobę. Wcześniej tak wysoką intensywność wentylacji zaproponował jedynie Billings w celu zmniejszenia ryzyka rozprzestrzeniania się gruźlicy. W 1893 roku zalecał wentylowanie pomieszczań strumieniem od 30 do 60 cfm (cfm – stopa sześcienna na minutę) na osobę (tj. 14-28,5 l/s na osobę lub 51–102 m3/h na osobę).

1. Krótka historia wentylacji

W starożytnym Egipcie wentylację uznawano za niezbędną dla kamieniarzy, by nie byli oni narażeni na oddziaływanie cząstek i pyłu powstającego podczas ich pracy. Grecki lekarz Hipokrates (460–377 p.n.e.) opisywał niekorzystne oddziaływanie zanieczyszczonego powietrza w zatłoczonych miastach i kopalniach. W czasach rzymskich (I wiek p.n.e.) Sergiusz Orata wymyślił i zbudował hipokaustum, system ogrzewania podłogowego zapewniający równomierne rozprowadzanie ciepła w budynku oraz, co najważniejsze, eliminujący spalanie w pomieszczeniach, a tym samym narażenie na zanieczyszczenia. Dla przypadków stosowania otwartych palenisk w pomieszczeniach określono minimalny stosunek powierzchni okien do powierzchni podłogi, a pergamin umieszczany nad oknem miał zapewnić dopływ powietrza poprzez infiltrację.

W czasach weneckich wynaleziono okna dachowe, a Leonardo da Vinci twierdził, że żaden żyjący organizm zwierzęcy nie przeżyje w atmosferze, w której nie jest w stanie palić się płomień oraz że kurz może powodować uszczerbek na zdrowiu, sugerując w ten sposób potrzebę wentylacji pomieszczeń. W XVII w. Wargentin wyraził powszechną w jego czasach opinię, że zużyte powietrze (wydychane) nie nadaje się do oddychania, dopóki nie zostanie odświeżone. W tym samym wieku Gauger, cytując kardynała Melchiora de Polignac, stwierdził, że choroby powodowane są nie przez ciepło, ale przez nierówny rozkład temperatur i brak wentylacji.
W 1756 r. Holwell opisał wypadek w Czarnej Dziurze, małym więzieniu w Kalkucie, gdzie więźniów i żołnierzy przetrzymywano przez noc w złych warunkach, w wyniku czego 125 spośród 146 zatrzymanych zmarło z powodu uduszenia. Podczas wojny krymskiej (1853–1855) w źle wentylowanych szpitalach następowało szybsze rozprzestrzenianie się chorób między rannymi żołnierzami. W przepełnionych salach obserwowano wyższą zaraźliwość i śmiertelność. Krótko po tym Florence Nightingale stwierdziła, że powietrze, którym pacjent oddycha, powinno być tak czyste jak powietrze zewnętrzne. Na znaczenie wentylacji w pomieszczeniach o małej kubaturze w celu uniknięcia śmierci ich użytkowników zwrócili uwagę Beeton (1861) i Baer (1882).

Kilka lat później Reid wyraził pogląd, że wraz z nieprawidłowym odżywianiem i niepokojem psychicznym wadliwa wentylacja powinna zostać uznana za jednego z głównych wrogów ludzkości. W 1859 roku podobny pogląd sformułował Griscom, stwierdzając, że niewystarczająca wentylacja jest śmiertelna, ponieważ prowadzi do rozprzestrzeniania się gruźlicy i innych chorób. Skutecznie leczył gruźlicę z wykorzystaniem świeżego wiejskiego powietrza Trudeau, który w 1873 roku otworzył Adirondack Cottage Sanatorium.

Na początku XX w. Winslow i Palmer zasugerowali, że słabo wentylowane pomieszczenia nie wpływają na komfort użytkowników, ale przyczyniają się do obniżenia ich apetytów. Później podobne zjawisko zaobserwowali Winslow i Herrington – utratę apetytu związaną z podgrzewaniem kurzu z odkurzacza.

Warto zwrócić uwagę jeszcze na kilka innych zagadnień, które wynikają z zależności przedstawionych na rys. 1. Po pierwsze, rysunek ten pokazuje, że trudno jednoznacznie określić takie wymagania wobec wentylacji, które spełnią wszystkie oczekiwania we wszystkich okolicznościach i warunkach. Powód jest dość prosty – do określenia wydatku wentylacji stosowano różne wymagania, kontrolowano różne źródła zanieczyszczeń i koncentrowano się na różnych miarach komfortu i różnych efektach, które miały zapewnić wentylację użytkownikom pomieszczeń. Przykładowo, jeśli parametrem projektowym jest komfort (subiektywna ocena jakości powietrza wewnętrznego), a dopuszczalnym kryterium odsetek niezadowolonych z jakości powietrza bezpośrednio po wejściu do pomieszczenia na poziomie 20% (czyli 80-proc. akceptacja jakości powietrza) i głównym źródłem zanieczyszczeń są ludzie, strumień powietrza wentylacyjnego wynosi ok. 10 l/s na osobę (36 m3/h). Taka intensywność wentylacji wiąże się także z powszechnie akceptowanym postulatem nieprzekraczania stężenia CO2 w pomieszczeniach powyżej 0,1% (1000 ppm). Postulat ten zaproponował Pettenkofer jeszcze w połowie XIX w. [44]. Jednakże jeśli uwzględnić jako warunek projektowania wentylacji warunki zdrowotne, wielkości strumienia powietrza mogą być dużo wyższe, przekraczające nawet 100 m3/h na osobę, tak jak to zaproponował wcześniej wspomniany Billings.

Powstaje zatem następujące pytanie – czy można określić taką wielkość strumienia powietrza wentylacyjnego, dzięki której spełnione byłyby wszystkie potrzeby i kryteria? Innymi słowy, czy można stworzyć spójne założenia w celu ustalenia wymagań wobec wentylacji, zamiast dostosowywać te wymagania do aktualnych potrzeb, przyjętych założeń wstępnych i określonych kryteriów? Odpowiedź będzie twierdząca, jeśli tylko określi się spójne kryteria do określenia wymagań dotyczących wentylacji. Przykładem są założenia wobec intensywności wentylacji oparte na kryteriach zdrowotnych zaproponowane w ramach europejskiego projektu HealthVent (opisane w dalszej części) [45].

2. Przegląd teorii podkreślających potrzebę wentylacji

Do XVIII–XIX wieku dominowała teoria miazmatów, przypisująca cholerę, chlamydię i dżumę („czarną śmierć”) szkodliwej formie „złego powietrza”. Po odkryciu drobnoustrojów w XIX w. teoria pochodzenia chorób od zarazków wyparła teorię miazmatów. Na początku XVII w. wierzono, że oddychanie jest niezbędne, by chłodzić serce. W tym samym stuleciu Mayow przypisał obserwowane wypadki śmierci małych zwierząt podczas eksperymentów przeprowadzanych w szczelnych naczyniach laboratoryjnych tzw. cząstkom ognio-powietrznym (igneo-aerial) pojawiającym się w powietrzu.

Dopiero wiek później, w 1775 r., Lavoisier wyodrębnił z powietrza dwa gazy i przypisał efekty oddziaływania cząstek ognio-powietrznych dwutlenkowi węgla (CO2) i zaduchowi. Teoria, że CO2 jest główną przyczyną fizjologicznych skutków złego powietrza, dominowała przez prawie 100 lat, chociaż uznawano, że na obserwowane efekty wpływać mogą także inne czynniki. Utrzymywała się ona do czasu, gdy Pettenkofer w XIX w. wykazał, że za pogorszenie jakości powietrza w pomieszczeniu odpowiada nie tyle niedobór tlenu czy nadmiar CO2, co obecność lub brak zanieczyszczeń biologicznych (pochodzących od ludzi). W 1872 r. Pettenkofer i Saeltzer zasugerowali, że CO2 może być identyfikatorem zanieczyszczonego powietrza i wskaźnikiem obecności szkodliwych substancji nieznanego pochodzenia.

W latach 1887–1889 Brown-Sequard i d’Arsonval stwierdzili, że za obserwowane na przestrzeni wieków efekty zdrowotne związane z brakiem wentylacji odpowiedzialna była antropotoksyna (toksyczne substancje zawarte w wydychanym powietrzu). Przed sformułowaniem teorii antropotoksyny również sądzono, że materia organiczna pochodząca z płuc i skóry może być trująca. Teorię tę odrzucono w oparciu o liczne eksperymenty, które przeprowadzili w późniejszym okresie Haldane i Smith (1892–93), Billings (1895) i Hill (1913). Nie uzyskali oni potwierdzenia, jakoby skropliny z wydychanego powietrza mogły zabijać zwierzęta, jak sugerował Brown-Sequard. Następnie teorię antropotoksyny zastąpiła koncepcja zaproponowana w 1893 r. przez Billingsa, sugerująca, że celem wentylacji jest rozcieńczenie zakażeń emitowanych przez ludzi i ograniczenie w ten sposób rozprzestrzeniania się chorób zakaźnych.

Liczne badania na początku XX w., m.in. Billingsa, Flugge’a, Benedicta i Millnera oraz Hilla, pokazały, że brak wentylacji powoduje dyskomfort, objawiający się nieprzyjemnym zapachem ciała ludzkiego i podniesioną temperaturą. Jednocześnie nie zaobserwowano negatywnego wpływu CO2 na ludzi nawet przy stężeniu 1–1,5% (10 000–15 000 ppm). Brak wentylacji konsekwentnie łączono z podwyższoną temperaturą i dyskomfortem. Począwszy od badań Lemberga i Yaglou w latach 30. XX w. od wentylacji wymagano przede wszystkim, by utrzymywała zapachy wydzielane przez ciało ludzkie na akceptowalnym poziomie; zaproponowano by poziom ten odpowiadał średniej intensywności zapachu.

W latach 80. i 90. XX w. uznano również, że oprócz zapachów ciała emitowanych przez człowieka na wymagania wobec wentylacji powinny wpływać także inne źródła zanieczyszczeń w pomieszczeniach. Jednak ogólna zasada zapewnienia wentylacji w celu zmniejszenia dyskomfortu poprzez osiągnięcie akceptowalnej jakości powietrza postrzeganej przez ludzi nie uległa zmianie. Wentylacja stała się głównie czynnikiem zapewniającym komfort, a nie określonym w oparciu o wymagania zdrowotne.

Konieczność określenia wymagań wobec intensywności wentylacji jest tylko częścią problemu zapewnienia prawidłowej wentylacji budynków. Literatura techniczna i naukowa dowodzi, że projektowanie, eksploatacja i konserwacja instalacji wentylacyjnych nie zawsze są na odpowiednim poziomie, co sprawia, że same systemy wentylacyjne stają się poważnym źródłem zanieczyszczeń, mogącym zwiększać ryzyko ekspozycji na szkodliwe czynniki, a tym samym stwarzać zagrożenie dla zdrowia (np. [15, 46, 65]). Lista zaobserwowanych problemów związanych z eksploatacją systemów wentylacyjnych jest długa. Najbardziej powszechne usterki to:

  • niewystarczające pole wlotu powietrza skutkujące nadmierną stratą ciśnienia,
  • brak odpływu skroplin z wymienników ciepła umieszczonych w gruncie oraz innych urządzeń wentylacyjnych,
  • brak izolacji przewodów transportujących zimne powietrze (w konsekwencji powodujący wykraplanie się pary wodnej),
  • niedostateczna konserwacja filtrów, niska skuteczność filtracji, brak dostępu do filtrów, praca instalacji z brudnymi filtrami powietrza (zbyt rzadka wymiana lub czyszczenie),
  • brak tłumików akustycznych,
  • niewłaściwe przekroje przewodów skutkujące zbyt niską lub zbyt wysoką prędkością powietrza,
  • przewody wykonane z nieodpowiedniego materiału,
  • nieprawidłowe usytuowanie czerpni i wyrzutni, zbyt mała odległość między czerpnią i wyrzutnią,
  • zła lokalizacja otworów nawiewnych i wywiewnych prowadząca do występowania „krótkich spięć”,
  • częściowo lub całkowicie przesłonięte nawiewniki lub wywiewniki.

Problemy te obserwowane są niezależnie od rodzaju budynku, a ich częstotliwość wskazuje na potrzebę opracowania wytycznych skutecznie ograniczających występowanie usterek. Przykład takich wytycznych opracowanych w ramach europejskiego projektu HealthVent przedstawiono w ramce 3.

Potencjalne sposoby zapewnienia poprawnej wentylacji

Analizując kryteria, na podstawie których określa się wymaganą intensywność wentylacji, należy mieć na uwadze cel i zadania stawiane procesowi wentylacji budynków. Rys. 2 obrazuje, że to ekspozycja na zanieczyszczenia (nie wentylacja) i efektywna dawka zanieczyszczeń wpływają na reakcje ludzkiego organizmu, a sama wentylacja jest tylko częścią rozwiązań stosowanych do zmniejszenia tej ekspozycji, mogącej wpływać na ryzyko zachorowana lub inne niepożądane reakcje, jak np. odczucia zapachu lub pogorszona sprawność umysłowa.

wentylacja

Rys. 2. Wentylacja jest czynnikiem pośrednim, nie przyczyną

Prowadzi to do wniosku, że ekspozycję na zanieczyszczenia w budynkach (które mogą mieć źródła zarówno wewnętrzne, jak i zewnętrzne) można skutecznie zmniejszyć także innymi sposobami, nie tylko przy użyciu wentylacji, np. poprzez kontrolę źródeł zanieczyszczeń, czyli zakaz palenia tytoniu czy ograniczanie emisji pochodzącej z wyrobów zastosowanych w budynku, a także poprzez wychwytywanie zanieczyszczeń u źródła, filtrację lub oczyszczanie powietrza; usuwać można także czynniki sprzyjające transformacjom i reakcjom chemicznym, które prowadzą do wzrostu zanieczyszczenia w pomieszczeniach, np. przez ograniczenie stężenia ozonu (O3). Wentylacja może być zatem stosowana jako rozwiązanie wyłączne lub wspólnie z innymi rozwiązaniami mającymi na celu poprawę jakości powietrza, a także, co wydaje się najbardziej logiczne, po zastosowaniu innych rozwiązań zmierzających do ograniczenia zanieczyszczeń w pomieszczeniach, szczególnie poprzez kontrolę ich emisji. Kontrola zanieczyszczeń powinna zatem być stosowana jako rozwiązanie pierwszoplanowe, a wentylacja jako rozwiązanie ostateczne, gdy nie jest już możliwe usunięcie zanieczyszczeń innymi metodami. Oczywiście, jak wspomniano wcześniej, należy zapewnić, aby powietrze nawiewane do pomieszczeń (zewnętrzne) było niezanieczyszczone (czyste) – ten warunek wstępny musi być spełniony zawsze.

Analizując wyniki przeglądów literatury i stanu wiedzy dotyczącej wymagań wobec intensywności wentylacji, proponowane są różne wartości strumienia powietrza, gdy wentylację stosuje się jako główny sposób ograniczenia ekspozycji użytkowników pomieszczeń na zanieczyszczenia. Dla utrzymania wysokiej jakości powietrza i zapewnienia użytkownikom budynków niskiego poziomu ryzyka wpływu na zdrowie i nie pogorszonej sprawności umysłowej konieczny strumień powietrza wentylacyjnego wynosi od 10 l/s (36 m3/h) na osobę [15], poprzez 15 l/s (54 m3/h) na osobę [29], do 25 l/s (90 m3/h) na osobę [4, 43]. Niezbędny może być nawet wyższy strumień powietrza, jak wykazują badania Federspiela i in. [47].

3. Proponowane potencjalne wytyczne projektowania, eksploatacji i konserwacji instalacji przeznaczonych do nawiewu powietrza wentylacyjnego (w oparciu o zalecenia sformułowane przez projekt HealthVent)

  • Instalacje powinny spełniać wymagania wentylacyjne od początku użytkowania przez cały cykl życia budynku.
  • W instalacjach wentylacyjnych należy stosować niskoemisyjne, certyfikowane, trwałe materiały. Należy do minimum ograniczyć emisję z materiałów włóknistych.
  • Przez cały cykl życia budynku instalacje wentylacyjne powinny być utrzymywane w czystości. Należy czyścić je regularnie, stosując certyfikowane produkty do mycia na mokro i na sucho, które nie stanowią dla użytkowników dodatkowego źródła narażenia.
  • Wydajność instalacji wentylacji mechanicznej należy zweryfikować podczas rozruchu, a dostawcy powinni gwarantować jej niezawodność przez cały cykl życia instalacji.
  • Należy do minimum ograniczyć zjawisko skraplania pary wodnej w systemach wentylacyjnych, co pozwala unikać rozwoju mikroorganizmów. Instalacje należy odpowiednio odwadniać i utrzymywać w stanie suchym. Czerpnie powinny być chronione przed wnikaniem deszczu i śniegu.
  • W instalacji wentylacyjnej należy unikać oczyszczania powietrza powodującego emisję ozonu.
  • Strumienie powietrza wentylacyjnego powinny odpowiadać rzeczywistym potrzebom i wymaganiom oraz opierać się nie tylko na parametrach projektowych, ale także na rzeczywistym wykorzystaniu pomieszczeń i bieżących wymaganiach użytkowników.
  • Jeśli stosowana jest wentylacja mechaniczna, powinien istnieć plan awaryjny zapewniający wentylację (np. przez otwarcie okien lub innymi sposobami) w przypadku awarii instalacji oraz zablokowania i zamknięcia instalacji przez użytkowników lub operatorów budynku.
  • Wszystkie czerpnie powietrza, wliczając otwory do wentylacji naturalnej, powinny być umieszczone tak, by zminimalizować bezpośrednie wnikanie do nich zanieczyszczeń powietrza z pobliskich źródeł.
  • Powietrze wentylacyjne należy prawidłowo rozprowadzić w przestrzeni, do której jest dostarczane.
  • Instalacje wentylacyjne nie mogą być przyczyną uciążliwości lub irytacji spowodowanych hałasem, wibracją lub przeciągiem, poczynając od rozruchu, przez cały cykl życia.
  • Instalacje wentylacyjne powinny być regularnie serwisowane i kontrolowane podczas normalnej pracy. Kontrole powinny obejmować co najmniej te same zagadnienia jak podczas rozruchu oraz dodatkowo ocenę czystości, zabrudzenia filtrów czy – w przypadku zmiany wymagań – konieczności ponownego zrównoważenia. Za przeprowadzenie tych czynności powinien odpowiadać wyłącznie dostawca instalacji, a wykonywać je powinien wykwalifikowany personel.
  • Instalacje wentylacyjne powinny być projektowane, eksploatowane i serwisowane przez wykwalifikowany personel. Projekt powinien wskazywać potrzebę regularnej konserwacji i zapewniać możliwość pracy instalacji z większą wydajnością (w przypadku sytuacji nietypowych). Należy wdrożyć programy kształcenia ustawicznego dla projektantów, wykonawców i zarządców nieruchomości – poza zagadnieniami technicznymi programy te powinny dotyczyć związków między wentylacją a zagrożeniami dla zdrowia. Należy zawsze udostępnić użytkownikom instrukcję obsługi systemów wentylacji.

Jeśli jednak wentylację stosuje się jako ostateczną metodę w celu zmniejszenia ekspozycji na zanieczyszczenia w pomieszczeniach wewnętrznych, po zastosowaniu innych metod, o których wspomniano powyżej, należałoby określić bazową, tj. podstawową lub inaczej mówiąc minimalną intensywność wentylacji, którą należy zawsze zapewnić w pomieszczeniu. W literaturze znajduje się wiele przykładów, w oparciu o które można zdefiniować bazową intensywność wentylacji. Wymieniony wcześniej Tedgold zaproponował w odniesieniu do górników minimalny wydatek wentylacji na poziomie 1,6 l/s (5,8 m3/h) na osobę. Z kolei Viessman [48] wskazał, że minimalny strumień powietrza wentylacyjnego zapewniający doprowadzenie tlenu (O2) do oddychania wynosi ok. 1 cfm na osobę (ok. 0,48 l/s lub 1,7 m3/h na osobę). Uwzględniając wymagania higieniczne i konieczność utrzymania poziomu CO2 poniżej 5000 ppm (wartość dopuszczalna w przypadku ekspozycji w przemyśle) i stosując współczynnik bezpieczeństwa o wielkości 5, Sundell [49] zaproponował 4 l/s (14,4 m3/h) na osobę. Z kolei dla utrzymania wilgotności poniżej 45%, z założeniem jej emisji wyłącznie przez ludzi, zaproponowano 3 l/s (10,8 m3/h) na osobę, co stanowi wielkość podobną do propozycji Viessmana [48]. Inne podejście do określenia bazowego wydatku wentylacji zaproponowali Carrer i in. [45]. Dokonali oni przeglądu badań epidemiologicznych dotyczących wpływu wentylacji i określili minimalne strumienie powietrza wentylacyjnego, przy których nie obserwowano pogorszonych warunków zdrowotnych, podobnie jak określony został wskaźnik NOAEL (no adverse effect level). Na przykład najniższa wartość strumienia powietrza wentylacyjnego, dla której nie obserwowano podwyższonego ryzyka astmy i objawów alergicznych, wyniosła 7 l/s (25,2 m3/h) na osobę [50], natomiast najniższa wartość strumienia wentylacji, przy której nie zaobserwowano wzrostu intensywności lub występowania symptomów zdrowotnych określanych jako symptomy SBS, wyniosła dla domów mieszkalnych 8 l/s (28,8 m3/h) [51], a dla biur 9 l/s (32,4 m3/h) na osobę [52]. Strumienie te można uznać za obecnie najlepsze przybliżone wydatki powietrza wentylacyjnego określone empirycznie, przy których nie obserwuje się widocznych negatywnych skutków zdrowotnych. Dla porównania, jeśli weźmie się pod uwagę wydajność pracy w biurze czy postępy nauki w szkole, wartości minimalnych strumieni powietrza wentylacyjnego byłyby wyższe i wyniosły 16–24 l/s (58–86 m3/h) na osobę, a dla uniknięcia krótkotrwałej absencji chorobowej wielkość minimalnego strumienia to 24 l/s (86 m3/h) na osobę.

Carrer i in. [6] wskazali liczne ograniczenia dla powyżej przytoczonych minimalnych wartości intensywności wentylacji, ostrzegając przed ich uogólnianiem, m.in.:

  • dane były nieporównywalne lub trudne do porównania pomiędzy różnymi badaniami,
  • nieprawidłowo scharakteryzowano ekspozycje na zanieczyszczenia,
  • nie było danych dot. wewnętrznych źródeł zanieczyszczeń, w tym stanu instalacji wentylacyjnych,
  • założono, że powietrze zewnętrzne jest niezanieczyszczone (czyste),
  • wskaźniki stanu zdrowia użytkowników pomieszczeń nie były wystarczająco scharakteryzowane i odnosiły się głównie do oceny intensywności i występowania symptomów SBS ocenianych przez nich subiektywnie oraz nie uwzględniały długotrwałych (chronicznych) problemów zdrowotnych lub pomiaru stanu zdrowia przy użyciu metod obiektywnych czy też przy udziale lekarzy,
  • system wentylacji scharakteryzowano w sposób niewystarczający, opierając się często na szacunkach (a nie pomiarach) strumienia powietrza wentylacyjnego
  • pobieżnie scharakteryzowano badane populacje użytkowników pomieszczeń, ich wrażliwość na zanieczyszczenia oraz ogólny stan zdrowia,
  • metodyka badań lub analiz zawierała błędy.

W związku z powyższymi problemami, Carrer i in. [45] zaproponowali inną metodykę określenia bazowej ilości wentylacji. Zakładając teoretycznie, że zanieczyszczenia inne niż emisje pochodzące od ludzi są pod kontrolą, tzn. utrzymują się poniżej dopuszczalnych progów i wartości zwiększających ryzyko negatywnego wpływu na użytkowników pomieszczeń, bazowa intensywność wentylacji będzie miała na celu zapewnienie ograniczenia zanieczyszczeń pochodzących od ludzi w pomieszczeniu. Zgodnie z taką metodyką zaproponowali oni 4 l/s (14,4 m3/h) na osobę jako wartość bazowego strumienia powietrza wentylacyjnego. Założono zatem, że strumień ten jest wystarczający do zapobieżenia wzrostowi ryzyka problemów zdrowotnych, jeśli tylko spełnione zostaną wytyczne Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) dotyczące jakości powietrza atmosferycznego [53, 54, 55, 56], a głównym źródłem zanieczyszczeń będą użytkownicy budynku. Należy tu zwrócić uwagę, że w 2021 roku WHO opublikowała nowe wytyczne dotyczące jakości powietrza. Trzeba też podkreślić, że bazowa wartość wydatku wentylacji zaproponowana przez Carrera i in. nie uwzględnia emisji patogenów (wirusów) przez ludzi znajdujących się w pomieszczeniach. Wydaje się bardzo prawdopodobne, że uwzględnienie tej emisji zmieniłoby wartość wydatku. Szersza dyskusja na ten temat przeprowadzona została poniżej.

Carrer i in. nie uwzględnili ryzyka związanego z chorobami zakaźnymi – jednym z powodów był brak wystarczających danych [45]. Pojedyncze badanie Sun i in. [57] przeprowadzone w akademiku w Chinach, gdzie w każdym pokoju mieszkał więcej niż jeden student, wykazały, że ryzyko przeziębienia jest mniejsze, jeśli strumień powietrza wentylacyjnego zostanie zwiększony do 5 l/s (18 m3/h) na osobę; przeziębienia nie były rejestrowane i potwierdzane przez lekarzy, a jedynie raportowane (przez reminiscencje) przez studentów. Stwierdzono także korzyści związane z dalszym zwiększaniem intensywności wentylacji powyżej 5 l/s (18 m3/h) na osobę, ale były one znacznie mniejsze niż poniżej tego wydatku. Uogólnienie tych wyników dla innych budynków i innego zagęszczenia osób na 1 m2 jest trudne, ale ostatnie badanie Li i in. [26] zdaje się wskazywać, że ograniczony strumień powietrza wentylacyjnego, wynoszący w ich przypadku 0,9 l/s (3,2 m3/h) na osobę, mógł być przyczyną wystąpienia zakażeń COVID-19 w zatłoczonej restauracji (inne metody zakażeń zostały wykluczone). Przy założeniu, że łagodne infekcje powodują krótkoterminowe zwolnienia lekarskie, badania Miltona i in. [20] wykazały, że strumień powietrza wentylacyjnego wynoszący 24 l/s (86,4 m3/h) na osobę wyraźnie ograniczyłby ryzyko absencji w porównaniu ze strumieniem wynoszącym 12 l/s (43,2 m3/h) na osobę. Jednakże wyniki te otrzymano w badaniu przekrojowym i nie potwierdzono ich w trakcie innych badań, gdzie zmieniano poziom intensywności wentylacji, wynoszący nawet 40–45 l/s (144 – 162 m3/h) na osobę [58]. Należy tu też przywołać zalecenia Billingsa (rys. 1) dotyczące zmniejszenia ryzyka zachorowania na gruźlicę – wydatki wentylacji były na bardzo zbliżonym poziomie. Inne badanie wskazuje, że wirus może przetrwać na powierzchni filtra przy strumieniu powietrza wentylacyjnego ok. 40 l/s (144 m3/h) na osobę – strumień ten wyznaczono obliczeniowo z pomiaru stężenia CO2, wynoszącego 100–200 ppm powyżej stężenia na zewnątrz [59]. Ze względu na obecną pandemię COVID-19 REHVA zaleca strumień powietrza wentylacyjnego, który zapewni stężenie CO2 wynoszące nie więcej niż 800 ppm (tj. ok. 10 l/s, czyli 36 m3/h, na osobę), podczas gdy ASHRAE zaleca, by strumień powietrza wentylacyjnego spełniał przynajmniej minimalne wymagania normatywne, ale ze zwiększoną skutecznością wentylacji i filtracji, co najmniej EU7 lub MERV13 [60]. Belgia wprowadziła wymagania dotyczące wentylacji w obiektach publicznych i określono, że przy stężeniu CO2 na poziomie 900 ppm należy zapewnić wzmożoną wentylację, a przy 1200 ppm pomieszczenie nie powinno być używane ze względu na zbyt duże ryzyko infekcji w przypadku, gdyby znajdowały się w nim zarażone osoby. Biorąc pod uwagę fakt, że podczas pandemii ryzyko infekcji chorobami przenoszonymi drogą powietrzną w budynkach będzie zbliżone do ryzyka zachodzącego w oddziałach szpitalnych (sale pacjentów), można wnioskować, że dla wysoko skutecznej wentylacji niezbędny byłby całkowity strumień powietrza wentylacyjnego odpowiadający sześciu wymianom na godzinę (6 h–1), z czego dwie wymiany (2 h–1) przypadałyby na powietrze zewnętrzne; wskaźniki te są zalecane przez normę nr 170 opracowaną przez ASHRAE dla obiektów służby zdrowia [61]. Sześć wymian na godzinę odpowiadałoby 17–20 l/s (61,2 – 72 m3/h) na osobę w klasie o powierzchni 100 m2, w której jest 25 uczniów, lub ok. 5 l/s (18 m3/h) na m² podłogi, a udział powietrza zewnętrznego powinien wynosić co najmniej 30%, jak we wspomnianej normie ASHRAE 170 [61] (reszta powietrza musi być zapewniona przez wysoko skuteczne jego oczyszczanie filtrami o efektywności co najmniej MERV13). Zatem jeżeli założymy, że doprowadzane będzie tylko powietrze z zewnątrz, szacunki te zgadzają się z wynikami Miltona i in. [20], a także z zaleceniami Billingsa (rys. 1). WHO również zaleca sześć wymian na godzinę.

Czytaj też: Wentylacja szkół – rekomendacje REHVA »

Uwzględniając opisane powyżej wyniki badań, możemy założyć, że strumień powietrza wentylacyjnego w budynkach powinien wynosić od 4 do 25 l/s (14,4–90 m3/h) na osobę, tak jak to zresztą zilustrowano na rys. 1. Potwierdza się zatem, że trudne jest ustalenie rzeczywistego strumienia wentylacji, który byłby zawsze skuteczny, tj. obniżył ryzyka związane z ekspozycją na zanieczyszczenia powietrza (i patogeny przenoszone drogą powietrzną) w pomieszczeniach. A więc zapewnienie wentylacji bazowej i obniżenie zanieczyszczeń za pomocą innych rozwiązań niż poprzez wentylację wydaje się słuszną metodą projektowania wentylacji, gdyż określa sposób zapewnienia jakości powietrza w pomieszczeniach. Metodyka ta została zaproponowana w ramach wspomnianego już projektu HealthVent.

Zalecenia na przyszłość

Istnieje wiele popularnych poglądów dotyczących wentylacji, ale część z nich jest prawdziwa tylko w ograniczonym zakresie. Bez głębszej refleksji zakłada się często, że m.in.:

  • bardziej intensywna wentylacja zawsze poprawi jakość powietrza wewnętrznego,
  • niewielki strumień powietrza wentylacyjnego zawsze prowadzi do niskiej jakości powietrza wewnętrznego,
  • pomiary intensywności wentylacji są łatwe,
  • intensywność wentylacji może służyć jako wskaźnik do przewidywania reakcji zdrowotnych użytkowników pomieszczeń,
  • zarówno powietrze zewnętrzne, jak i powietrze nawiewane do pomieszczeń są czyste,
  • następuje idealne wymieszanie powietrza wewnętrznego w całej kubaturze pomieszczenia.

Niezależnie od różnych przekonań i opinii ani od tego, czy są one w pełni prawdziwe, budynki muszą być wentylowane, a systemy wentylacji powinny spełniać szereg różnych kryteriów. Wentylacja musi być niezawodna, dobrze działająca, dostosowująca się do zmieniających się potrzeb i reagująca na różne sytuacje wyjątkowe, jak np. pandemia. Określenie wymagań wobec wentylacji, dzięki którym spełni ona te kryteria, powinno być zadaniem priorytetowym, wymagającym czasami nieszablonowego myślenia oraz nowych, zaawansowanych rozwiązań [62]. Innymi słowy, istnieje pilna potrzeba stworzenia nowego paradygmatu definiującego wentylację w budynkach. Jeden z nich zaproponowany został przez wspomniany projekt HealthVent w odniesieniu do zanieczyszczeń powietrza w pomieszczeniach w budynkach [45]. O innym wspominają Morawska i in. w odniesieniu do patogenów przenoszonych drogą powietrzną [66].

Potrzeba także dalszych badań nad wymaganiami dotyczącymi wentylacji. Należy wykorzystać obecną wiedzę i uzupełnić ją o reprezentatywne badania populacyjne w różnych rodzajach budynków, z użytkownikami eksponowanymi na szkodliwe czynniki różnego typu. Wyniki takich badań wspierać będą proces projektowania wentylacji w budynkach. Wypełnią też luki w wiedzy o wpływie wentylacji i pogorszonej jakości powietrza wewnętrznego na zdrowie, wydajność pacy, postępy w nauce i inne reakcje użytkowników, w tym odczucie komfortu oraz jakość snu [67]. Kampanie pomiarowe powinny obejmować dokładniejsze analizy instalacji wentylacyjnych i ekspozycji na czynniki szkodliwe niż te badania, które prowadzono wcześniej, dokładnie i szczegółowo określić wpływ zewnętrznych i wewnętrznych źródeł zanieczyszczeń na długotrwałe (chroniczne) problemy zdrowotne oraz dążyć do jednoznacznego wskazania czynników środowiskowych odpowiedzialnych za najpoważniejsze ryzyka. Szczególną uwagę należy zwrócić na osoby o szczególnych potrzebach, np. pacjentów z przewlekłymi chorobami układu oddechowego, osoby starsze i dzieci.

Uwagi końcowe

Rozważania na temat wymagań stawianym wentylacji warto podsumować cytatem z książki „Podstawowe zasady wentylacji i ogrzewania” z 1964 roku autorstwa Bedforda. Pisał on wówczas, że: Poświęca się dużo uwagi na zapewnienie dostaw czystej wody i nikt nie twierdzi, że w interesie ekonomicznym słuszne byłoby skazanie ludzi na picie zanieczyszczonej wody. Choćby wyłącznie ze względów estetycznych, każdy powinien mieć zatem prawo do życia i pracy w czystym powietrzu, wolnym od nieprzyjemnych zapachów.

Niezależnie od Bedforda, pod opinią tą podpisała się WHO [63], publikując dokument „Prawo do zdrowego powietrza wewnętrznego („The Right to Healthy Indoor Air”), gdzie zapisano, że: Zgodnie z zasadą ludzkiego prawa do zdrowia, każdy ma prawo oddychać zdrowym powietrzem wewnętrznym.

Wentylacja jest i pozostanie jednym ze sposobów umożliwiających realizację tej zasady. Dlatego należy uzgodnić spójne zasady i kryteria określania wymagań wobec wentylacji w budynkach użytkowanych przez ludzi i ściśle ich przestrzegać. Kryteria te powinny uwzględniać różnorodne oddziaływanie środowiska wewnętrznego na użytkowników budynków i zapewniać im spełnienie potrzeb oraz efektywne użytkowanie systemów. Zmiana paradygmatu wymaga nie tylko uwzględnienia nowych wymogów projektowych, ale także nowych rozwiązań wentylacyjnych oraz sposobów ich projektowania, eksploatacji i konserwacji, biorąc pod uwagę wszystkie koszty – nie tylko energii, ale także koszt negatywnego wpływu złej wentylacji na zdrowie, wydajność pracy oraz postępy w nauce, a także na ogólny dobrobyt społeczno-gospodarczy (patrz np. [66]).

Czytaj też: Wentylacja szkół – warunek konieczny dla rozwoju Polski »

Nowy paradygmat wentylacji w budynkach w przypadku jakichkolwiek wymagań na pierwszym miejscu zawsze powinien stawiać użytkownika obiektu.

Podziękowania

Artykuł w znacznej mierze oparto na prezentacji przeprowadzonej podczas warsztatów organizowanych przez REHVA w trakcie konferencji CLIMA 2019 w Bukareszcie (Rumunia).

Oparty jest także na wystąpieniu plenarnym podczas konferencji Healthy Buildings Europe zorganizowanej w 2017 roku w Lublinie przez ISIAQ. Zawiera również wyniki projektu HealthVent przeprowadzonego w latach 2011–2013, który był wsparty grantem uzyskanym od Agencji Wykonawczej ds. Zdrowia i Konsumentów (Executive Agency for Health and Consumers) Komisji Europejskiej (umowa nr 2009 12 18). Podziękowania należą się całemu zespołowi HealthVent za wyjątkową współpracę. Specjalne podziękowania kierowane są do prof. Olli Seppänena za inspirację do przygotowania niniejszego opracowania. Artykuł jest zmodyfikowaną wersją publikacji dla „REHVA Journal” [68]; podziękowania należą się także redakcji „Rynku Instalacyjnego” i dr. inż. Jerzemu Sowie za pomoc w tłumaczeniu i korekcie.

Literatura

  1. Hänninen Otto et al., Environmental burden of disease in Europe: assessing nine risk factors in six countries, „Environmental Health Perspectives” 122.5 (2014), 439–446
  2. Zhang Xiaojing et al., The prevalence and incidence of sick building syndrome in Chinese pupils in relation to the school environment: a two-year follow-up study, „Indoor Air” 21.6 (2011), 462–471
  3. Seppanen Olli A., Fisk William J., Summary of human responses to ventilation, „Indoor Air” 14 (2004), 102–118
  4. Sundell Jan et al., Ventilation rates and health: multidisciplinary review of the scientific literature, „Indoor Air” 21.3 (2011), 191–204
  5. Wargocki Paweł, The effects of ventilation in homes on health, „International Journal of Ventilation” 12.2 (2013), 101–118
  6. Carrer Paolo et al., What does the scientific literature tell us about the ventilation–health relationship in public and residential buildings?, „Building and Environment” 94 (2015), 273–286
  7. Yaglou Constantin P., Riley Edward C. and Coggins D.I., Ventilation requirements, „ASHVE Transactions” 42 (1936), 133–162
  8. Fanger Povl Ole et al., Air pollution sources in offices and assembly halls, quantified by the olf unit, „Energy and Buildings” 12.1 (1988), 7–19
  9. Cain William S. et al., Ventilation requirements in buildings – I. Control of occupancy odor and tobacco smoke odor, „Atmospheric Environment” (1967) 17.6 (1983), 1183–1197
  10. Iwashita Go, Indoor air quality assessment based on human olfactory sensation, „Journal of Architectural Planning and Environmental Engineering” 410 (1990), 9–19
  11. Berg-Munch B., Clausen G., Fanger P.O., Ventilation requirements for the control of body odor in spaces occupied by women, „Environment International” 12.1–4 (1986), 195–199
  12. Gunnarsen Lars, Fanger Povl Ole, Adaptation to indoor air pollution, „Environment International” 18.1 (1992), 43–54
  13. ASHRAE Standard 62.1. 2007, Ventilation for Acceptable Indoor Air Quality, American Society of Heating, Refrigerating and Air-Conditioning Engineers, Inc., Atlanta, GA (2019)
  14. WHO, Indoor Air Quality Research, Report on WHO Meeting, Euro Report and Studies 103 (1984)
  15. Mendell Mark J., Non specific symptoms in office workers: a review and summary of the epidemiologic literature, „Indoor Air” 3.4 (1993), 227–236
  16. Sundell Jan, Lindvall Thomas, Stenberg Berndt, Associations between type of ventilation and air flow rates in office buildings and the risk of SBS-symptoms among occupants, „Environment International” 20.2 (1994), 239–251
  17. Fisk William J., Quantitative relationship of sick building syndrome symptoms with ventilation rates, „Indoor Air” 19 (2009), 159–165
  18. Seppänen Olii A. et al., Ventilation and performance in office work, „Indoor Air” 16 (2006), 28–36
  19. Wargocki Paweł et al., The relationships between classroom air quality and children’s performance in school, „Building and Environment” 173 (2020), 106749
  20. Milton Don K. et al., Risk of Sick Leave Associated with Outdoor Air Supply Rate, Humidification, and Occupant Complaints, „Indoor Air” 10 (2000), 212–221
  21. Shendell Derek G. et al., Associations between classroom CO2 concentrations and student attendance in Washington and Idaho, „Indoor Air” 14 (2004), 333–341
  22. Mendell Mark J. et al., A longitudinal study of ventilation rates in California office buildings and self-reported occupant outcomes including respiratory illness absence, „Building and Environment” 92 (2015), 292–304
  23. Morawska Lidia et al., How can airborne transmission of COVID-19 indoors be minimised?, „Environment International” 142 (2020), 105832
  24. Li Yuguo et al., Role of ventilation in airborne transmission of infectious agents in the built environment – a multidisciplinary systematic review, „Indoor Air” 17 (2007), 2–18
  25. Rudnick Stephen N., Milton Donald K., Risk of indoor airborne infection transmission estimated from carbon dioxide concentration, „Indoor Air” 13.3 (2003), 237–245
  26. Li Yuguo et al., Probable airborne transmission of SARS-CoV-2 in a poorly ventilated restaurant, „Building and Environment” (2021), 107788
  27. Persily Andrew, What we think we know about ventilation, „International Journal of Ventilation” 5.3 (2006), 275–290
  28. Persily Andrew K., Field measurement of ventilation rates, „Indoor Air” 26.1 (2016), 97–111
  29. Seppänen Oli A., Fisk William J., Mendell Mark J., Association of ventilation rates and CO2 concentrations with health and other responses in commercial and institutional buildings, „Indoor Air” 9.4 (1999), 226–252
  30. Satish Usha et al., Is CO2 an indoor pollutant? Direct effects of low-to-moderate CO2 concentrations on human decision-making performance, „Environmental Health Perspectives” 120.12 (2012), 1671–1677
  31. Allen Joseph G. et al., Associations of cognitive function scores with carbon dioxide, ventilation, and volatile organic compound exposures in office workers: a controlled exposure study of green and conventional office environments, „Environmental Health Perspectives” 124.6 (2016), 805–812
  32. Allen Joseph G. et al., Airplane pilot flight performance on 21 manoeuvres in a flight simulator under varying carbon dioxide concentrations, „Journal of Exposure Science & Environmental Epidemiology” 29.4 (2019), 457–468
  33. Kajtár László, Herczeg Levente, Influence of carbon-dioxide concentration on human well-being and intensity of mental work, „QJ Hung. Meteorol. Serv” 116 (2012), 145–169
  34. Zhang Xiaojing, Wargocki Paweł, Lian Zhiwei, Human responses to carbon dioxide, a follow-up study at recommended exposure limits in non-industrial environments, „Building and Environment” 100 (2016), 162–171
  35. Zhang Xiaojing et al., Effects of exposure to carbon dioxide and bioeffluents on perceived air quality, self-assessed acute health symptoms, and cognitive performance, „Indoor Air” 27.1 (2017), 47–64
  36. Fisk William, Wargocki Paweł, Zhang Xiaojing, Do Indoor CO2 Levels Directly Affect Perceived Air Quality, Health, or Work Performance?, „ASHRAE Journal” 61.9 (2019)
  37. Du Bowen et al., Indoor CO2 concentrations and cognitive function: A critical review, „Indoor Air” 30.6 (2020), 1067–1082
  38. EN, CEN Standard 16798-1 Energy Performance of Buildings – Ventilation for Buildings – Part 1: Indoor Environmental Input Parameters for Design and Assessment of Energy Performance of Buildings Addressing Indoor Air Quality, Thermal Environment, Lighting and Acoustics – Module M1-6 (2019)
  39. Brelih Nejc, Ventilation rates and IAQ in national regulations, „REHVA. Eur. HVAC. J” 1 (2012), 24–28
  40. Dimitroulopoulou Sani, Ventilation in European dwellings: A review, „Building and Environment” 47 (2012), 109–125
  41. Asikainen Arja et al., Reducing burden of disease from residential indoor air exposures in Europe (HEALTHVENT project), „Environmental Health” 15.1 (2016), 61–72
  42. Asikainen Arja et al., The proportion of residences in European countries with ventilation rates below the regulation based limit value, „International Journal of Ventilation” 12.2 (2013), 129–134
  43. Wargocki Paweł et al., Ventilation and health in non-industrial indoor environments: report from a European multidisciplinary scientific consensus meeting (EUROVEN), „Indoor Air” 12.2 (2002), 113–128
  44. Pettenkoffer Max, Über den Luftwechsel in Wohngebäuden. Muenchen: Cottasche Buchhandlung (1858)
  45. Carrer Paolo et al., On the development of health-based ventilation guidelines: principles and framework, „International Journal of Environmental Research and Public Health” 15.7 (2018), 1360
  46. Sieber Karl W. et al., The National Institute for Occupational Safety and Health indoor environmental evaluation experience. Part Three: Associations between environmental factors and self-reported health conditions, „Applied Occupational and Environmental Hygiene” 11.12 (1996), 1387–1392
  47. Federspiel Clifford et al., Worker performance and ventilation in a call center: analyses of work performance data for registered nurses, „Indoor Air” 14 (2004), 41–50
  48. Viessman Warren, Ventilation control of odor, „Annals of the New York Academy of Sciences” 116.2 (1964), 630–637
  49. Sundell Jan, Guidelines for Nordic building regulations regarding indoor air quality, „Environment International” 8.1-6 (1982), 17–20
  50. Bornehag Carl-Gustaf et al., Association between ventilation rates in 390 Swedish homes and allergic symptoms in children, „Indoor Air” 15.4 (2005), 275–280
  51. Engvall Karin, Wickman Per, Norbäck Dan, Sick building syndrome and perceived indoor environment in relation to energy saving by reduced ventilation flow during heating season: a 1 year intervention study in dwellings, „Indoor Air” 15.2 (2005), 120–126
  52. Erdmann Christine A., Apte Michael G., Mucous membrane and lower respiratory building related symptoms in relation to indoor carbon dioxide concentrations in the 100-building BASE dataset (2004)
  53. World Health Organization (WHO), Indoor Air Pollutants Exposure and Health Effects Report on a WHO Meeting Nördlingen, 8–11 June 1982, EURO reports and studies 78 (1982)
  54. World Health Organization, Air quality guidelines for Europe, Copenhagen, WHO Regional Office for Europe, WHO Regional Publications, European Series, No. 23 (1987)
  55. World Health Organization, Air quality guidelines: global update 2005: particulate matter, ozone, nitrogen dioxide, and sulphur dioxide, 2006
  56. World Health Organization, WHO guidelines for indoor air quality: selected pollutants (2010)
  57. Sun Yuexia et al., In China, students in crowded dormitories with a low ventilation rate have more common colds: evidence for airborne transmission, „PloS One” 6.11 (2011), e27140
  58. Myatt Theodore A. et al., A study of indoor carbon dioxide levels and sick leave among office workers, „Environmental Health” 1.1 (2002), 1–10
  59. Myatt Theodore A. et al., Detection of airborne rhinovirus and its relation to outdoor air supply in office environments, „American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine” 169.11 (2004), 1187–1190
  60. Guo Mingyue et al., Review and comparison of HVAC operation guidelines in different countries during the COVID-19 pandemic, „Building and Environment” (2020), 107368
  61. ASHRAE, Standard 170-2017-Ventilation of Health Care Facilities 1 (ANSI/ASHRAE/ASHE Approved), ASHRAE 170-2017 (2017)
  62. Melikov Arsen Krikor, Advanced air distribution: improving health and comfort while reducing energy use, „Indoor Air” 26.1 (2016), 112–124
  63. World Health Organization, The right to healthy indoor air: report on a WHO meeting, Bilthoven, The Netherlands, 15–17 May 2000, No. EUR/00(5020494), Copenhagen: WHO Regional Office for Europe (2000)
  64. Nielsen Peter V., Yuguo Li, Ventilation. Encyclopedia of Environmental Health, Elsevier (2019), 344–355
  65. Mendell Mark J. et al., Environmental risk factors and work-related lower respiratory symptoms in 80 office buildings: An exploratory analysis of NIOSH data, „American Journal of Industrial Medicine” 43.6 (2003), 630–641
  66. Morawska Lidia, Allen Joseph, Bahnfleth William, Bluyssen Philomena M., Boerstra Atze, Buonanno Giorgio, Cao Junji et al., A paradigm shift to combat indoor respiratory infection, „Science” 372.6543 (2021), 689-691
  67. Akimoto Mizuho, Sekhar Chandra, Bivolarova Mariya P., Liao Chenxi, Fan Xiaojun, Laverge Jell, Lan Li and Wargocki Paweł, Reviewing how bedroom ventilation affects IAQ and sleep quality, „ASHRAE Journal”, 63.4 (2021), 56–60
  68. Wargocki Paweł, What we know and should know about ventilation, „Rehva Journal”, 2 (2021), 5–15

Chcesz być na bieżąco? Zapisz się do naszego newslettera!

Komentarze

Powiązane

dr inż. Jarosław Müller, mgr inż. Edyta Ciesielska Porównanie systemów klimatyzacji obiektu biurowego wyposażonego w dwa typy okien

Porównanie systemów klimatyzacji obiektu biurowego wyposażonego w dwa typy okien Porównanie systemów klimatyzacji obiektu biurowego wyposażonego w dwa typy okien

Okna przeciwsłoneczne redukują ilość energii słonecznej wpadającej do przeszklonych pomieszczeń w stopniu umożliwiającym projektowanie mniej obciążonych układów chłodzących. W analizowanym budynku redukcja...

Okna przeciwsłoneczne redukują ilość energii słonecznej wpadającej do przeszklonych pomieszczeń w stopniu umożliwiającym projektowanie mniej obciążonych układów chłodzących. W analizowanym budynku redukcja kosztów eksploatacyjnych jest na tyle znacząca, że dodatkowe nakłady inwestycyjne na okna przeciwsłoneczne zwracają się po około 3 latach eksploatacji.

dr inż. Magorzata Basińska, dr Michał Michałkiewicz Zanieczyszczenia powietrza i ich wpływ na zdrowie człowieka

Zanieczyszczenia powietrza i ich wpływ na zdrowie człowieka Zanieczyszczenia powietrza i ich wpływ na zdrowie człowieka

Zagadnienia w artykule dotyczą takich spraw jak: charakterystyka powietrza (jego jakość, udział składników gazowych, określenie zanieczyszczeń naturalnych i antropogenicznych), zanieczyszczenia pyłowe...

Zagadnienia w artykule dotyczą takich spraw jak: charakterystyka powietrza (jego jakość, udział składników gazowych, określenie zanieczyszczeń naturalnych i antropogenicznych), zanieczyszczenia pyłowe i mikrobiologiczne oraz ich wpływ na zdrowie człowieka, wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie człowieka, a także tzw. syndromy chorego budynku (SBS) w budynkach mieszkalnych, biurowych, czy szkolnych.

Jerzy Kosieradzki Instalacja wentylacji pożarowej w obiekcie wielofunkcyjnym

Instalacja wentylacji pożarowej w obiekcie wielofunkcyjnym Instalacja wentylacji pożarowej w obiekcie wielofunkcyjnym

W poprzednim wydaniu prezentowaliśmy projekt instalacji went-klim wykonany dla kompleksu budynków wielofunkcyjnych zlokalizowanego przy ulicy Puławskiej w Warszawie. W tym numerze przyjrzymy się instalacji...

W poprzednim wydaniu prezentowaliśmy projekt instalacji went-klim wykonany dla kompleksu budynków wielofunkcyjnych zlokalizowanego przy ulicy Puławskiej w Warszawie. W tym numerze przyjrzymy się instalacji wentylacji pożarowej, którą zaprojektowała pracownia projektowa Pol-Con Consulting Sp. z o.o. z Warszawy (patrz: „Wentylacja i klimatyzacja w budynku wielofunkcyjnym”, RI nr 3/2016, s.27).

Materiały PR Jakie są wady i zalety wentylacji mechanicznej?

Jakie są wady i zalety wentylacji mechanicznej? Jakie są wady i zalety wentylacji mechanicznej?

Każdy budynek musi mieć odpowiednią wentylację. Jej zadanie polega na filtrowaniu i wymianie zużytego powietrza na nowe, co jest konieczne przy oddychaniu osób przebywających w danych budynku. Co więcej,...

Każdy budynek musi mieć odpowiednią wentylację. Jej zadanie polega na filtrowaniu i wymianie zużytego powietrza na nowe, co jest konieczne przy oddychaniu osób przebywających w danych budynku. Co więcej, wentylacja potrzebna jest także wszystkim sprzętom znajdującym się w pomieszczeniu, aby mogły prawidłowo funkcjonować. Dlatego wentylacja musi dobrze spełniać swoje zadanie. System wentylacji mechanicznej zapewnia niezależne od warunków pogodowych stałe dostarczanie świeżego powietrza do pomieszczeń...

Redakcja RI Izolacje techniczne w wentylacji i klimatyzacji

Izolacje techniczne w wentylacji i klimatyzacji Izolacje techniczne w wentylacji i klimatyzacji

W nowych budynkach, które muszą spełniać wysokie wymagania odnośnie do efektywności energetycznej, instalacje wentylacji mechanicznej lub klimatyzacji stają się standardem. Ponadto w obiektach pozbawionych...

W nowych budynkach, które muszą spełniać wysokie wymagania odnośnie do efektywności energetycznej, instalacje wentylacji mechanicznej lub klimatyzacji stają się standardem. Ponadto w obiektach pozbawionych wentylacji mechanicznej trudno jest osiągnąć komfort i odpowiednią jakość powietrza przy szczelnie zaizolowanych konstrukcjach budynków.

Uniwersal, mgr inż. Krzysztof Nowak Szukanie maksymalnej efektywności wywietrzników grawitacyjnych Zefir-150

Szukanie maksymalnej efektywności wywietrzników grawitacyjnych Zefir-150 Szukanie maksymalnej efektywności wywietrzników grawitacyjnych Zefir-150

Wymagania stawiane przez współczesny świat techniki nie pozwalają spocząć na laurach. Również ambitny projektant urządzeń wentylacyjnych ciągle poszukuje nowych rozwiązań, które wdrożone w nowy wyrób lub...

Wymagania stawiane przez współczesny świat techniki nie pozwalają spocząć na laurach. Również ambitny projektant urządzeń wentylacyjnych ciągle poszukuje nowych rozwiązań, które wdrożone w nowy wyrób lub już istniejący ale będący na etapie modyfikowania , pozwoli postawić go na wyższym poziomie jakości i zwiększy efektywność jego działania.

Jerzy Kosieradzki Wentylacja i klimatyzacja w budynku wielofunkcyjnym

Wentylacja i klimatyzacja w budynku wielofunkcyjnym Wentylacja i klimatyzacja w budynku wielofunkcyjnym

W tym numerze „Rynku” chcemy Państwu zaprezentować projekt instalacji went-klim wykonany dla kompleksu budynków wielofunkcyjnych Plac Unii zlokalizowanego przy ul. Puławskiej w Warszawie. Projekt instalacji...

W tym numerze „Rynku” chcemy Państwu zaprezentować projekt instalacji went-klim wykonany dla kompleksu budynków wielofunkcyjnych Plac Unii zlokalizowanego przy ul. Puławskiej w Warszawie. Projekt instalacji wykonała pracownia projektowa Pol-Con Consulting Sp. z o.o. z Warszawy. Na podstawie tego projektu chcemy pokazać, jak różne są problemy, z którymi musi się zmierzyć projektant, gdy ma do czynienia z budynkiem wielofunkcyjnym. Po przyjęciu warunków, jakie mają zostać osiągnięte, trzeba przewidzieć,...

dr hab. inż. Katarzyna Gładyszewska-Fiedoruk, mgr inż. Klaudia Baworska, mgr inż. Agnieszka Falkowska Porównanie dwóch systemów wentylacji dla małego banku

Porównanie dwóch systemów wentylacji dla małego banku Porównanie dwóch systemów wentylacji dla małego banku

W opisywanym budynku wentylacja grawitacyjna nie spełniała swojej funkcji – ilość dwutlenku węgla i wilgotność nie mieściły się w wartościach normatywnych. Analizie poddano inwestycję w nowy system wentylacji...

W opisywanym budynku wentylacja grawitacyjna nie spełniała swojej funkcji – ilość dwutlenku węgla i wilgotność nie mieściły się w wartościach normatywnych. Analizie poddano inwestycję w nowy system wentylacji i porównano dwa rozwiązania: z zastosowaniem centrali wentylacyjnej oraz centrali wentylacyjno‑klimatyzacyjnej.

dr inż. Małgorzata Szulgowska-Zgrzywa, dr inż. Maria Kostka Wpływ konfiguracji centrali wentylacyjnej i źródła ciepła na wskaźniki EU i EP domu jednorodzinnego

Wpływ konfiguracji centrali wentylacyjnej i źródła ciepła na wskaźniki EU i EP domu jednorodzinnego Wpływ konfiguracji centrali wentylacyjnej i źródła ciepła na wskaźniki EU i EP domu jednorodzinnego

Całościowa i poprawna analiza pracy systemu wentylacji mechanicznej może dać wyniki znacząco odbiegające od uzyskiwanych w sytuacji, gdy pobieżnie analizuje się efekty pracy rekuperatora – przyjmując jego...

Całościowa i poprawna analiza pracy systemu wentylacji mechanicznej może dać wyniki znacząco odbiegające od uzyskiwanych w sytuacji, gdy pobieżnie analizuje się efekty pracy rekuperatora – przyjmując jego sprawność temperaturową zamiast efektywności energetycznej, pomijając wpływ systemu przeciwzamrożeniowego na efekty energetyczne, prowadząc analizy na danych sezonowych, a nie miesięcznych czy godzinowych.

mgr inż. Katarzyna Rybka Nietypowe zastosowania kurtyn

Nietypowe zastosowania kurtyn Nietypowe zastosowania kurtyn

Nowoczesne budownictwo wymaga coraz bardziej wyspecjalizowanych rozwiązań. Kurtyny powietrzne znane są praktycznie każdemu, ale ich zakres zastosowania jest szerszy, niż mogłoby się wydawać. Prowadzone...

Nowoczesne budownictwo wymaga coraz bardziej wyspecjalizowanych rozwiązań. Kurtyny powietrzne znane są praktycznie każdemu, ale ich zakres zastosowania jest szerszy, niż mogłoby się wydawać. Prowadzone są także odpowiednie badania i symulacje, których celem jest znalezienie nowych rozwiązań funkcjonalnych dla tych urządzeń.

Redakcja RI Czy wiesz wszystko o ochronie ppoż.?

Czy wiesz wszystko o ochronie ppoż.? Czy wiesz wszystko o ochronie ppoż.?

Projektujesz systemy oddymiania budynków i ochrony przeciwpożarowej? Sięgnij po informacje dotyczące projektowania, wykonania i odbioru instalacji przeciwpożarowej.

Projektujesz systemy oddymiania budynków i ochrony przeciwpożarowej? Sięgnij po informacje dotyczące projektowania, wykonania i odbioru instalacji przeciwpożarowej.

dr inż. Andrzej Górka, mgr inż. Filip Pawlak Zastosowanie termografii do określania zasięgu strumienia powietrza

Zastosowanie termografii do określania zasięgu strumienia powietrza Zastosowanie termografii do określania zasięgu strumienia powietrza

Kiedy konieczne jest określenie rozkładu prędkości lub zasięgu strumienia powietrza nawiewanego w eksploatowanych układach wentylacyjnych lub klimatyzacyjnych, najprostsze jest zastosowanie metod pomiarowych....

Kiedy konieczne jest określenie rozkładu prędkości lub zasięgu strumienia powietrza nawiewanego w eksploatowanych układach wentylacyjnych lub klimatyzacyjnych, najprostsze jest zastosowanie metod pomiarowych. W praktyce inżynierskiej stosuje się najczęściej pomiary prędkości przepływu powietrza za pomocą anemometrów, skuteczna jest też termograficzna metoda pomiaru zasięgu strumienia powietrza.

Jakub Koczorowski Materiały do budowy rurowych gruntowych powietrznych wymienników ciepła (GPWC)

Materiały do budowy rurowych gruntowych powietrznych wymienników ciepła (GPWC) Materiały do budowy rurowych gruntowych powietrznych wymienników ciepła (GPWC)

Gruntowe powietrzne wymienniki ciepła (GPWC) to instalacje zapewniające stały dopływ świeżego, higienicznego i przefiltrowanego powietrza do centrali wentylacyjnej, wstępnie podgrzewające lub schładzające...

Gruntowe powietrzne wymienniki ciepła (GPWC) to instalacje zapewniające stały dopływ świeżego, higienicznego i przefiltrowanego powietrza do centrali wentylacyjnej, wstępnie podgrzewające lub schładzające powietrze wentylacyjne. Wśród dostępnych na rynku rozwiązań wymienić można wymienniki powietrzne: rurowe (przeponowe), płytowe oraz żwirowe (bezprzeponowe), gdzie powietrze pełni bezpośrednio funkcję medium, lub wymienniki glikolowe (takie same, jakie stosuje się dla pomp ciepła), gdzie ciepło z...

dr inż. Maciej Besler, dr inż. Wojciech Cepiński, dr inż. Michał Fijewski Uzdatnianie powietrza w wymienniku gruntowym dla pomieszczeń o różnych wymaganiach

Uzdatnianie powietrza w wymienniku gruntowym dla pomieszczeń o różnych wymaganiach Uzdatnianie powietrza w wymienniku gruntowym dla pomieszczeń o różnych wymaganiach

O konieczności oszczędzania energii pierwotnej w instalacjach wentylacyjnych przekonana jest coraz większa rzesza użytkowników budynków. W związku z tym rozwiązania ograniczające zapotrzebowanie na energię...

O konieczności oszczędzania energii pierwotnej w instalacjach wentylacyjnych przekonana jest coraz większa rzesza użytkowników budynków. W związku z tym rozwiązania ograniczające zapotrzebowanie na energię stosowane są coraz powszechniej. Zastosowania wymienników odzyskujących ciepło i chłód wymagają także obowiązujące przepisy.

Redakcja RI Wentylacja energooszczędnych budynków

Wentylacja energooszczędnych budynków Wentylacja energooszczędnych budynków

Nowoczesne budownictwo musi być niskoenergetyczne, a urządzenia, które są stosowane w budynkach – efektywne. Nie może być to jednak okupione pogorszeniem parametrów mikroklimatu w pomieszczeniach, ponieważ...

Nowoczesne budownictwo musi być niskoenergetyczne, a urządzenia, które są stosowane w budynkach – efektywne. Nie może być to jednak okupione pogorszeniem parametrów mikroklimatu w pomieszczeniach, ponieważ równie istotne jak efektywność energetyczna jest zapewnienie komfortu i zdrowia.

dr inż., arch. Karolina Kurtz-Orecka, dr inż. Agata Siwińska Nowa charakterystyka energetyczna – przewodnik po normach | cz. 1. Straty ciepła przez przenikanie i wentylację

Nowa charakterystyka energetyczna – przewodnik po normach | cz. 1. Straty ciepła przez przenikanie i wentylację Nowa charakterystyka energetyczna – przewodnik po normach | cz. 1. Straty ciepła przez przenikanie i wentylację

W artykule poruszono problem zakresu stosowalności norm do obliczeń związanych z bilansowaniem energetycznym budynku na potrzeby sporządzenia świadectw charakterystyki energetycznej według nowej metodyki.

W artykule poruszono problem zakresu stosowalności norm do obliczeń związanych z bilansowaniem energetycznym budynku na potrzeby sporządzenia świadectw charakterystyki energetycznej według nowej metodyki.

mgr inż. Ilona Czerkawska, mgr inż. Bartosz Cyba Nocne obniżenia temperatury w halach basenowych

Nocne obniżenia temperatury w halach basenowych Nocne obniżenia temperatury w halach basenowych

W wielu obiektach basenowych stosuje się nocne obniżenia temperatury, co w okresie zimowym może powodować wzrost ryzyka wykraplania się wilgoci na zimnych przegrodach. Ryzyko to minimalizuje się, stosując...

W wielu obiektach basenowych stosuje się nocne obniżenia temperatury, co w okresie zimowym może powodować wzrost ryzyka wykraplania się wilgoci na zimnych przegrodach. Ryzyko to minimalizuje się, stosując nawiew szczelinowy ciepłym powietrzem, który tworzy kurtynę osłaniającą przegrody. Korzystniejsze z punktu widzenia wystąpienia ryzyka kondensacji jest obniżenie wilgotności względnej w okresie nocnym. Natomiast względy eksploatacyjne (koszty uzdatniania powietrza) przemawiają za utrzymywaniem...

dr inż. Jarosław Müller, mgr inż. Agnieszka Łojek Akustyka w klimatyzacji Cz. 1. Wybrane zagadnienia akustyki pomieszczeń i instalacji

Akustyka w klimatyzacji Cz. 1. Wybrane zagadnienia akustyki pomieszczeń i instalacji Akustyka w klimatyzacji Cz. 1. Wybrane zagadnienia akustyki pomieszczeń i instalacji

Klimatyzacja staje się standardem w budynkach biurowych i użyteczności publicznej. Zadaniem tej instalacji jest zapewnienie użytkownikom komfortu w najszerszym tego słowa znaczeniu. W artykule skoncentrowano...

Klimatyzacja staje się standardem w budynkach biurowych i użyteczności publicznej. Zadaniem tej instalacji jest zapewnienie użytkownikom komfortu w najszerszym tego słowa znaczeniu. W artykule skoncentrowano się na jednym z najważniejszych aspektów komfortu – akustyce. Celem jest znalezienie dla typowej instalacji klimatyzacyjnej takiej koncepcji rozprowadzenia powietrza przez nawiewniki, by spełniała ona wymagania akustyczne dla czytelni – 30 dB.

mgr inż. Jerzy Żurawski, dr inż. Arkadiusz Węglarz Charakterystyka energetyczna budynku według nowych wymagań prawnych

Charakterystyka energetyczna budynku według nowych wymagań prawnych Charakterystyka energetyczna budynku według nowych wymagań prawnych

W styczniu 2014 zaczęły obowiązywać nowe warunki techniczne, jakim powinny odpowiadać budynki, natomiast w lipcu br. opublikowano nowelizację rozporządzenia w sprawie metodologii obliczania charakterystyki...

W styczniu 2014 zaczęły obowiązywać nowe warunki techniczne, jakim powinny odpowiadać budynki, natomiast w lipcu br. opublikowano nowelizację rozporządzenia w sprawie metodologii obliczania charakterystyki energetycznej budynku (świadectw charakterystyki energetycznej budynku). We wrześniu 2014 r. Prezydent RP „rzutem na taśmę” podpisał ustawę o charakterystyce energetycznej budynków, która zacznie obowiązywać za kilka miesięcy – trzeba będzie w związku z tym ponownie opublikować wspomniane rozporządzenie....

mgr inż. Nikola Szeszycka, dr inż. Maria Kostka Klimatyzacja pokoi hotelowych – czy system VAV się opłaca?

Klimatyzacja pokoi hotelowych – czy system VAV się opłaca? Klimatyzacja pokoi hotelowych – czy system VAV się opłaca?

Zastosowanie systemu ze zmiennym strumieniem powietrza wentylującego generuje większe nakłady inwestycyjne, m.in. związane z automatyczną regulacją. Jednak w obiektach hotelowych, w których większość pokoi...

Zastosowanie systemu ze zmiennym strumieniem powietrza wentylującego generuje większe nakłady inwestycyjne, m.in. związane z automatyczną regulacją. Jednak w obiektach hotelowych, w których większość pokoi nie jest wynajmowana, umożliwi on redukcję kosztów eksploatacji i krótki okres zwrotu dodatkowych wydatków inwestycyjnych w porównaniu do instalacji ze stałym strumieniem powietrza.

mgr inż. Jacek Kalinowski, dr inż. Maciej Mijakowski Analiza uzdatniania powietrza wentylacyjnego przy pomocy techniki „desiccant cooling”

Analiza uzdatniania powietrza wentylacyjnego przy pomocy techniki „desiccant cooling” Analiza uzdatniania powietrza wentylacyjnego przy pomocy techniki „desiccant cooling”

Jedną z alternatywnych metod chłodzenia i osuszania powietrza zewnętrznego może być system „desiccant cooling”, nazywany również DEC (Desiccant and Evaporative Cooling – osuszanie i chłodzenie adiabatyczne)....

Jedną z alternatywnych metod chłodzenia i osuszania powietrza zewnętrznego może być system „desiccant cooling”, nazywany również DEC (Desiccant and Evaporative Cooling – osuszanie i chłodzenie adiabatyczne). Sercem tego systemu jest rotor sorpcyjny z nagrzewnicą regenerującą złoże higroskopijne.

dr inż. Dariusz Kwiecień Całoroczne zapotrzebowanie na energię do uzdatniania powietrza wentylującego obliczane na podstawie danych klimatycznych

Całoroczne zapotrzebowanie na energię do uzdatniania powietrza wentylującego obliczane na podstawie danych klimatycznych Całoroczne zapotrzebowanie na energię do uzdatniania powietrza wentylującego obliczane na podstawie danych klimatycznych

Nowoczesne rozwiązania stosowane w technice wentylacyjnej i klimatyzacyjnej powinna cechować odpowiednio wysoka wydajność działania przy możliwie niskim zużyciu energii. W urządzeniach wentylacyjnych znaczną...

Nowoczesne rozwiązania stosowane w technice wentylacyjnej i klimatyzacyjnej powinna cechować odpowiednio wysoka wydajność działania przy możliwie niskim zużyciu energii. W urządzeniach wentylacyjnych znaczną część energii przeznacza się na uzdatnianie powietrza, w tym jego ogrzewanie i oziębianie. Niezbędnym warunkiem właściwej oceny każdego projektowanego systemu wentylacyjnego pod względem efektywności jest prawidłowe określenie całorocznego zapotrzebowania energii na te cele. Decydują o tym...

Bartłomiej Adamski Wymiarowanie instalacji o stałym wydatku powietrza wentylacyjnego CAV (cz. 1)

Wymiarowanie instalacji o stałym wydatku powietrza wentylacyjnego CAV (cz. 1) Wymiarowanie instalacji o stałym wydatku powietrza wentylacyjnego CAV (cz. 1)

W cyklu artykułów autor omówi sposób postępowania przy wymiarowaniu instalacji o stałym wydatku powietrza CAV (ang. constant air volume). Przedstawione zostaną poszczególne etapy związane z obliczeniami...

W cyklu artykułów autor omówi sposób postępowania przy wymiarowaniu instalacji o stałym wydatku powietrza CAV (ang. constant air volume). Przedstawione zostaną poszczególne etapy związane z obliczeniami zysków ciepła, przykład doboru odpowiedniej konfiguracji centrali wentylacyjnej (realizującej proces uzdatniania powietrza dla danego przykładu obliczeniowego) wraz z przedstawieniem etapów uzdatniania powietrza na wykresie „h-x”. W oparciu o wykres Moliera autor przedstawi obliczenia wydajności poszczególnych...

mgr inż. Krzysztof Kaiser Wentylacja mechaniczna pomieszczeń zagrożonych wybuchem

Wentylacja mechaniczna pomieszczeń zagrożonych wybuchem Wentylacja mechaniczna pomieszczeń zagrożonych wybuchem

Zagrożenie wybuchem to możliwość tworzenia przez palne gazy, pary palnych cieczy, pyły lub włókna palnych ciał stałych – w różnych warunkach – mieszanin z powietrzem, które pod wpływem czynnika inicjującego...

Zagrożenie wybuchem to możliwość tworzenia przez palne gazy, pary palnych cieczy, pyły lub włókna palnych ciał stałych – w różnych warunkach – mieszanin z powietrzem, które pod wpływem czynnika inicjującego zapłon wybuchają, czyli ulegają gwałtownemu spalaniu połączonemu ze wzrostem ciśnienia. Atmosferę wybuchową mogą zatem tworzyć z powietrzem gazy, pary, mgły, włókna i pyły substancji emitowanych w pomieszczeniach. Miejscami zagrożonymi wybuchem zgromadzonego pyłu są np.: szyby wydobywcze, młyny,...

Wybrane dla Ciebie

Z jakiego powodu wentylatory dachowe są niezbędne

Z jakiego powodu wentylatory dachowe są niezbędne Z jakiego powodu wentylatory dachowe są niezbędne

Zapoznaj się z programem doboru wentylatorów strumieniowych

Zapoznaj się z programem doboru wentylatorów strumieniowych Zapoznaj się z programem doboru wentylatorów strumieniowych

Co powinieneś zrobić zanim położysz kostkę

Co powinieneś zrobić zanim położysz kostkę Co powinieneś zrobić zanim położysz kostkę

Klimatyzacja - co nowego oferuje branża »

Klimatyzacja - co nowego oferuje branża » Klimatyzacja  - co nowego oferuje branża »

Zostań ceryfikowanym instalatorem systemów

Zostań ceryfikowanym instalatorem systemów Zostań ceryfikowanym instalatorem systemów

Jakie może być maksymalne zużycie energii »

Jakie może być maksymalne zużycie energii » Jakie może być maksymalne zużycie energii  »

Czy wiesz, jakich błędów unikać przy instalacji? »

Czy wiesz, jakich błędów unikać przy instalacji? » Czy wiesz, jakich błędów unikać przy instalacji? »

Czy bezdotykowy design stanie się standardem? »

Czy bezdotykowy design stanie się standardem? » Czy bezdotykowy design stanie się standardem? »

Jak zminimalizować stratę energii w układach wentylacyjnych »

Jak zminimalizować stratę energii w układach wentylacyjnych » Jak zminimalizować stratę energii w układach wentylacyjnych »

Jaki wybrać płyn do instalacji w przemyśle spożywczym »

Jaki wybrać płyn do instalacji w przemyśle spożywczym » Jaki wybrać płyn do instalacji w przemyśle spożywczym »

Od czego zacząć, gdy chcesz zabezpieczyć hale przemysłowe przed pożarem »

Od czego zacząć, gdy chcesz zabezpieczyć hale przemysłowe przed pożarem » Od czego zacząć, gdy chcesz zabezpieczyć hale przemysłowe przed pożarem »

Weź udział w Sympozjum „Razem dla OZE- szanse rozwoju branży PV” "

Weź udział w Sympozjum „Razem dla OZE- szanse rozwoju branży PV” " Weź udział w Sympozjum „Razem dla OZE- szanse rozwoju branży PV” "

Jak poprawnie zaizolować instalacje przemysłowe

Jak poprawnie zaizolować instalacje przemysłowe Jak poprawnie zaizolować instalacje przemysłowe

Skorzystaj z pomocy przy projektowaniu systemu wentylacji

Skorzystaj z pomocy przy projektowaniu systemu wentylacji Skorzystaj z pomocy przy projektowaniu systemu wentylacji

Jakich elementów potrzebujesz do projektu fotowoltaicznego »

Jakich elementów potrzebujesz do projektu fotowoltaicznego » Jakich elementów potrzebujesz do projektu fotowoltaicznego »

Które pompy ściekowe mogą być stosowane na dużej głębokości »

Które pompy ściekowe mogą być stosowane na dużej głębokości » Które pompy ściekowe mogą być stosowane na dużej głębokości »

Upały dają się we znaki! Co lepsze? Centrala wentylacyjna czy rooftop? »

Upały dają się we znaki! Co lepsze? Centrala wentylacyjna czy rooftop? » Upały dają się we znaki! Co lepsze? Centrala wentylacyjna czy rooftop? »

Dlaczego multi-split jest lepszy od oddzielnych jednostek typu split

Dlaczego multi-split jest lepszy od oddzielnych jednostek typu split Dlaczego multi-split jest lepszy od oddzielnych jednostek typu split

Jak sterować ogrzewaniem podłogowym

Jak sterować ogrzewaniem podłogowym Jak sterować ogrzewaniem podłogowym

Co ułatwi i usprawni montaż ogrzewania podłogowego?

Co ułatwi i usprawni montaż ogrzewania podłogowego? Co ułatwi i usprawni montaż ogrzewania podłogowego?

Jak skutecznie oczyścić instalację C.O.

Jak skutecznie oczyścić instalację C.O. Jak skutecznie oczyścić instalację C.O.

Jak skutecznie nawilżyć powietrze na dużych metrażach

Jak skutecznie nawilżyć powietrze na dużych metrażach Jak skutecznie nawilżyć powietrze na dużych metrażach

Poznaj rodzaje bezkanałowej wentylacji z odzyskiem ciepła

Poznaj rodzaje bezkanałowej wentylacji z odzyskiem ciepła Poznaj rodzaje bezkanałowej wentylacji z odzyskiem ciepła

Instalacja a zdrowy budynek

Instalacja a zdrowy budynek Instalacja a zdrowy budynek

Sprawdź, jak poprawnie przeprowadzić pomiar w wentylacji

Sprawdź, jak poprawnie przeprowadzić pomiar w wentylacji Sprawdź, jak poprawnie przeprowadzić pomiar  w wentylacji

Jak ogrzać dom ekologicznie i oszczędnie

Jak ogrzać dom ekologicznie i oszczędnie Jak ogrzać dom ekologicznie i oszczędnie

Wybierz sposób na poprawną instalację pompy ciepła

Wybierz sposób na poprawną instalację pompy ciepła Wybierz sposób na poprawną instalację pompy ciepła

Copyright © 2004-2019 Grupa MEDIUM Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością Spółka komandytowa, nr KRS: 0000537655. Wszelkie prawa, w tym Autora, Wydawcy i Producenta bazy danych zastrzeżone. Jakiekolwiek dalsze rozpowszechnianie artykułów zabronione. Korzystanie z serwisu i zamieszczonych w nim utworów i danych wyłącznie na zasadach określonych w Zasadach korzystania z serwisu.
Portal Budowlany - rynekinstalacyjny.pl

Ta witryna wykorzystuje pliki cookies do przechowywania informacji na Twoim komputerze. Pliki cookies stosujemy w celu świadczenia usług na najwyższym poziomie, w tym w sposób dostosowany do indywidualnych potrzeb. Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zamieszczane w Twoim urządzeniu końcowym. W każdym momencie możesz dokonać zmiany ustawień przeglądarki dotyczących cookies. Nim Państwo zaczną korzystać z naszego serwisu prosimy o zapoznanie się z naszą polityką prywatności oraz Informacją o Cookies. Więcej szczegółów w naszej Polityce Prywatności oraz Informacji o Cookies. Administratorem Państwa danych osobowych jest Grupa MEDIUM Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością Sp.K., nr KRS: 0000537655, z siedzibą w 04-112 Warszawa, ul. Karczewska 18, tel. +48 22 810-21-24, właściciel strony www.rynekinstalacyjny.pl. Twoje Dane Osobowe będą chronione zgodnie z wytycznymi polityki prywatności www.rynekinstalacyjny.pl oraz zgodnie z Rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016r i z Ustawą o ochronie danych osobowych Dz.U. 2018 poz. 1000 z dnia 10 maja 2018r.