Oczyszczalnie przydomowe. Jak uzyskać dofinansowanie?

Biorąc pod uwagę konieczność sprostania przez nasz kraj wymaganiom dotyczącym gospodarki ściekowej zawartym w Krajowym Programie Oczyszczania Ścieków Komunalnych, program dofinansowania przydomowych oczyszczalni ścieków należy powitać z dużym zadowoleniem. Jednak po jego przeanalizowaniu można odnieść wrażenie, że autorzy nie do końca zgłębili obowiązujące przepisy, w tym olbrzymi materiał dotyczący doprecyzowania zapisów KPOŚK, prawo wodne, ochrony środowiska i prawo budowlane wraz z przepisami wykonawczymi. Program dofinansowania nie zawsze uwzględnia też normy i wytyczne techniczne, wprowadzając np. nową definicję przyłącza. Pomimo tych mankamentów program wydaje się ważnym krokiem dla gospodarki ściekami i ochrony wód w Polsce.

Beneficjenci

Mogą nimi być wyłącznie jednostki samorządu terytorialnego (powiat, miasto, gmina) lub  ich związki albo podmioty świadczące usługi publiczne w ramach realizacji zadań własnych jednostek samorządu terytorialnego (np. gminne zakłady komunalne, przedsiębiorstwa wodociągowe i kanalizacyjne itp.).

Minimalnym wymaganiem, jakie należy spełnić, by móc starać się o dofinansowanie, jest budowa przynajmniej 50 pojedynczych systemów oczyszczalni ścieków do maks. 50 Obliczeniowej Liczby Mieszkańców (tzw. oczyszczalni przydomowych) lub/i przynajmniej 50 przyłączy (grawitacyjnych, ciśnieniowych lub podciśnieniowych). Dofinansowanie może wynieść maksymalnie 90% całkowitych kosztów inwestycji, a łączny budżet programu, którego realizację zaplanowano do końca 2015 r., wynosi 300 mln zł.

Kwota dofinansowania podzielona została w równym stopniu na formę bezzwrotną (dotację) i preferencyjną, 3,5-proc. pożyczkę. NFOŚiGW szacuje, że za kwotę 150 mln zł przeznaczonych na budowę przyłączy wybudowanych zostanie ok. 20 700 podłączeń budynków do sieci kanalizacyjnych (w tym ok. 16 700 grawitacyjnych i ok. 4000 ciśnieniowych i podciśnieniowych), o łącznej długości ok. 340 000 mb. Natomiast z puli 150 mln zł zarezerwowanych na instalacje przydomowego oczyszczania ścieków wybudowane zostanie ok. 11,1 tys. pojedynczych systemów.

Zatem koszt jednej instalacji wynieść ma ok. 13 000 zł (w tym materiały, czyli reaktor, studzienka rozdzielcza i system rozsączający, oraz wykonanie i rozruch). Przy założeniu, że dotacja wyniesie 90%, całkowity koszt wykonania pojedynczego systemu to ok. 15 000 zł. Za tę kwotę można już zbudować dobrą instalację.

Koszty kwalifikowane

Koszty poniesione w trakcie realizacji przedsięwzięcia określonego we wniosku aplikacyjnym i umowie mogą zostać uznane za kwalifikowane wyłącznie wtedy, kiedy zostaną poniesione na:

• dostawę i zakup urządzeń – przez urządzenia należy rozumieć wszystkie te elementy, które decydują o efekcie ekologicznym zakładanym w dofinansowywanym przedsięwzięciu,
• przygotowanie terenu,
• roboty demontażowe i rozbiórkowe obiektów kolidujących z planowanymi urządzeniami i rurociągami,
• roboty ziemne i budowlano-montażowe,
• montaż urządzeń,
• przywrócenie terenu do stanu pierwotnego,
• rozruch urządzeń i instalacji,
• instalacje doprowadzające media do obiektów technologicznych,
• podłączenia budynków do zbiorczego systemu kanalizacyjnego,
• przełożenie sieci i obiektów sieciowych kolidujących z planowanymi urządzeniami i rurociągami,
• zapłacony podatek od towarów i usług (VAT) wykazany w fakturach rozliczanych przez NFOŚiGW, jeżeli beneficjentowi nie przysługuje prawo do obniżenia kwoty podatku należnego o kwotę podatku naliczonego lub ubieganie się o zwrot VAT,
• wykonanie dokumentacji projektowej,
• koszt usług niezbędnych do realizacji inwestycji, tj. koszty nadzoru inwestorskiego, odbiorów technicznych i obsługi geodezyjnej oraz badań hydrogeologicznych.

Należy szczególnie podkreślić, że do kosztów kwalifikowanych zaliczono wykonanie dokumentacji projektowej oraz koszt usług nadzoru, odbioru i badań hydrogeologicznych. W skład dokumentacji projektowej wchodzą bowiem projekty włączone do zgłoszeń budowy do starosty zgodnie z prawem budowlanym i zgłoszenia eksploatacji do burmistrza/wójta w trybie zapisów prawa ochrony środowiska.

Ważne jest również to, że wydatki poniesione na wymagane badania gruntu pod kątem przepuszczalności ścieków oczyszczonych również zaliczają się do kosztów kwalifikowanych, pomimo że badania są przeprowadzane przed ogłoszeniem przetargu na wykonanie zamówienia. Bez nich nie można bowiem zaprojektować poszczególnych systemów rozsączania ścieków oczyszczonych, różnych dla poszczególnych systemów. 

Można również pozyskiwać środki na pokrycie kosztów kwalifikowanych poniesionych po 1 stycznia 2011 r. W przypadku oczyszczalni przydomowych koszty zostaną uznane za kwalifikowane wyłącznie wówczas, gdy nowa przydomowa biologiczna oczyszczalnia ścieków zostanie zakupiona i zamontowana. 

Lista czynności

Tryb postępowania przyszłego beneficjenta uzależniony jest od dokumentów, które są wymagane, a dokładniej koniecznych załączników do składanego wniosku [2]. Poniżej omówiono te etapy, które sprawić mogą najwięcej trudności. Ich kolejność wynika z szacunkowej wielkości nakładu pracy koniecznej do przygotowania danego dokumentu.

1. Załącznik I – uchwały jednostki samorządu terytorialnego (JST) dotyczące rozwiązania gospodarki ściekowej uwzględniające w swoich zapisach budowę przydomowych oczyszczalni ścieków na terenach objętych wnioskiem aplikacyjnym. Rozwiązania te powinny zostać zawarte w miejscowych programach ochrony środowiska, planie obszaru i granic aglomeracji oraz oczywiście samego procesu budowy, zasad eksploatacji i współfinansowania w gminie. Należy również uruchomić już dawno nakazane prawem spisy gmin. Przygotowanie samej uchwały i jej podjęcie zajmie ok. 1–2 miesiące. Trzeba jednak w trybie uchwały uzupełnić powyższe dokumenty.
2. Załącznik H – mapy poglądowe z zaznaczonym obszarem realizacji przedsięwzięcia o dokładności co najmniej 1:25 000. W praktyce należałoby zalecić mapy w skali 1:10 000. Najpierw trzeba wprowadzić na nie dane z planu aglomeracji oraz z wieloletnich planów rozwoju kanalizacji. Mapy należy wykonać zgodnie z wytycznymi NFOŚiGW oraz wprowadzić oznaczenia granic gmin i obszarów chronionych wszystkich kategorii. Dopiero wówczas można rozpocząć wyznaczanie obiektów budowlanych, które mają zostać wyposażone w pojedyncze systemy. Biorąc pod uwagę determinanty ekonomiczne, należy wstępnie przyjąć, że odległość tych obiektów od istniejących i planowanych kolektorów kanalizacyjnych nie powinna być mniejsza niż 100 m.
3. Załącznik G – tabelaryczne zestawienie wszystkich planowanych oczyszczalni. Dla każdej przydomowej biologicznej oczyszczalni ścieków (PBOŚ) należy podać: nazwę miejscowości, na terenie której zostanie zlokalizowana, numer działki, adres posesji, rodzaj obsługiwanego obiektu (budynek jednorodzinny, budynek wielorodzinny, gospodarstwo agroturystyczne, obiekt użyteczności publicznej itp.), liczbę osób (RLM), które będą korzystały z PBOŚ, sposób odprowadzenia ścieków oczyszczonych oraz planowany koszt. Uwaga – w przypadku podmiotów prawnych należy wykonać bilans ścieków i na jego podstawie określić RLM, zgodnie z zasadami określonymi w przepisach.
4. Załącznik N – oświadczenie JST, że wszyscy właściciele posesji, przed podjęciem decyzji o przystąpieniu do programu budowy PBOŚ, zostali powiadomieni o obowiązkach wynikających z jej posiadania. Dotyczy to m.in. obowiązku utrzymania obiektu w ruchu oraz konieczności ponoszenia kosztów eksploatacyjnych (koszty energii elektrycznej, usuwania osadów itp.). Nie zaszkodzi podpisać na etapie uzgodnień stosownych umów dotyczących zasad eksploatacji i swobody dostępu dla czynności kontrolnych i serwisowych. Umowy takie powinny zostać dołączone do wniosku zgłoszenia eksploatacji.
5. Załącznik J – oświadczenie JST o braku możliwości podłączenia posesji objętych wnioskiem o udzielenie pomocy finansowej do sieci kanalizacyjnej z powodu braku tej sieci oraz braku planów jej budowy. Oświadczenie takie powinno zostać zilustrowane wspomnianą powyżej mapą.
6. Wykonanie badań geotechnicznych gruntu we wszystkich miejscach, gdzie zainstalowane zostaną PBOŚ wraz z urządzeniami odprowadzającymi do gruntu ścieki oczyszczone. Wyniki badań powinny określać rodzaj podłoża do głębokości min. 4 m i informować o statycznym i dynamicznym poziomie wód gruntowych. Ich przeprowadzenie wymaga pracy zespołu w terenie przez ok. 1–2 miesięcy oraz czasu na wykonanie sprawozdań – około miesiąca. W większości wypadków koszty nie powinny przekroczyć 14 tys. euro, jednak przy więcej niż 100 obiektach mogą być wyższe.
7. Załącznik M – oświadczenie o wykonaniu badań geotechnicznych gruntu. Do oświadczenia należy dołączyć opinię osoby uprawnionej, która wykonała badania geologiczne, potwierdzającą, że zarówno przepuszczalność gruntu, jak i poziom wody gruntowej pozwalają na zastosowanie studni chłonnych lub drenaży rozsączających do odprowadzania oczyszczonych ścieków do gruntu (zgodnie z wymaganiami rozporządzenia Ministra Środowiska w sprawie warunków, jakie należy spełnić przy wprowadzaniu ścieków do wód lub do ziemi, oraz w sprawie substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego). 
   
   Konieczność przedłużania ważności tego oświadczenia nie dotyczy PBOŚ, z których ścieki oczyszczone będą odprowadzane do wód powierzchniowych i urządzeń wodnych. Jeśli ścieki oczyszczone będą odprowadzane do wód powierzchniowych i urządzeń wodnych, należy dołączyć oświadczenie o dysponowaniu wymaganymi zgodami i pozwoleniami.
8. Wymagany przez NFOŚiGW program funkcjonalno-użytkowy (PFU) wykonania pojedynczych systemów, opisany w przykładzie [3]. Niestety z dużą przykrością odnotować należy fakt, że podany przykład (na szczęście nawet jego autorzy używają tego określenia) jest niespójny z rozporządzeniem Ministra Infrastruktury z 2 września 2004 r. w sprawie szczegółowego zakresu i formy dokumentacji projektowej, specyfikacji technicznych wykonania i odbioru robót budowlanych oraz programu funkcjonalno-użytkowego (DzU nr 202, poz. 2072). 
   
   Wystarczy zastosować się literalnie do rozdziału IV tego rozporządzenia, który określa zakres i formę programu funkcjonalno-użytkowego. Czynność tę należy oczywiście zlecić niezależnemu od JST zespołowi. Trzeba rozważyć minimum trzy warianty techniczne (dobory urządzeń) wraz z kosztami wykonania i kosztami eksploatacyjnymi przez przynajmniej 15 lat (połowa okresu amortyzacji przewidzianego dla oczyszczalni). To na podstawie PFU osoby decyzyjne dokonują wyboru. Wybrany wariant techniczny powinien być z kolei podstawą do sporządzenia specyfikacji istotnych warunków zamówienia publicznego (SIWZ).

Dylemat proceduralny

Jednostka samorządu terytorialnego powinna w dalszej kolejności podjąć decyzję dotyczącą sposobu realizacji inwestycji. Możliwości są dwie:

• przygotowanie SIWZ oraz ogłoszenie przetargu na projekt (w tym przypadku uproszczony) i wykonanie inwestycji obejmujące obydwa zgłoszenia budowy i eksploatacji, 
• przygotowanie SIWZ i ogłoszenie przetargu na projekt, a po wykonaniu i sprawdzeniu tego etapu dokonanie zgłoszenia budowy i następnie ogłoszenie przetargu na wykonanie inwestycji.

Zalecić należy zastosowanie następujących kryteriów wyboru:

• cena dostawy urządzenia na plac budowy, cena urządzenia, wykonanie – 60%,
• wszystkie koszty (osobowe, serwisowe, części zamiennych, wywozu osadów, zużytych mediów, amortyzacji) w ciągu 15 lat – 30%,
• zasady gwarancji, w tym gwarancji dochowania jakości ścieków oczyszczonych, rękojmi i serwisu pogwarancyjnego – 5%,
• doświadczenie wykonawcy – 5%.

Za naganną należy uznać praktykę oferowania urządzeń w niskich cenach, gdyż wiążą się z tym na ogół wysokie koszty eksploatacyjne. Ma to również przełożenie na społeczną akceptację poczynań samorządu, a także wstrzymuje dalszy rozwój tego typu urządzeń w okolicy. 

Warunki techniczne

Dość zawiłe warunki techniczne wynikają z treści programu. Należy pamiętać, że pojedynczy system składa się z następujących elementów składowych:

• przyłącza łączącego instalację wewnętrzną z reaktorem oczyszczalni. Element ten musi być wykonany zgodnie z zapisami norm PN-EN 752:2008 i PN-EN 1610:2002, należy też zwrócić uwagę na strefy przemarzania (od 0,8 do 1,2 m + 0,2 m, w zależności od rejonu kraju) oraz średnicę wewnętrzną przyłącza – nie mniejszą niż ø 150 mm,
• oczyszczalni do 50 OLM wg normy PN-EN 12566-3:2005+A1:2009,
• studzienki kontrolno-pomiarowej, rozdzielczej wg norm jak dla studzienek tworzywowych lub betonowych,
• systemu rozsączającego ścieki oczyszczone (drenaż tradycyjny, studnie rozsączające, pakiety magazynująco-rozsączające, skrzynki rozsączające, tunele rozsączające, złoża różnego typu).

NFOŚiGW słusznie żąda udokumentowania jakości urządzenia w postaci certyfikatu uzyskanego przez jednostkę notyfikowaną po badaniach nakazanych w odpowiedniej normie. Na tej podstawie producent wystawia deklarację zgodności z normą, potwierdzoną tymi badaniami. Należy pamiętać, że jednostki te są właściwe do przeprowadzania badań zarówno pod kątem europejskich aprobat technicznych, jak i certyfikatów do norm zharmonizowanych drugiego podejścia. Wykaz jednostek notyfikowanych do certyfikacji zgodności z normą PN-EN 12566-3:2005+A1:2009 znaleźć można na stronie internetowej Komisji Europejskiej [4]. 

Z uwagi na częste przypadki bezprawnego posługiwania się przez oferentów cudzymi dokumentami lub podróbkami badań w jednostkach certyfikowanych zamawiający powinien żądać (jeśli oferent nie jest producentem urządzenia) upoważnienia producenta do posługiwania się dokumentami zgodności (certyfikat i kopie wyników badań zgodnych z normą) oraz zapewnienia o dostawie żądanej liczby urządzeń w określonym czasie. Zdarza się również, że oferent przedkłada dokumenty pochodzące od innych jednostek, znajdujących się w różnych spisach europejskich. W Polsce dotyczy to np. IOŚ i PZH, nieupoważnionych do certyfikowania oczyszczalni. 

Trudno w praktyce zweryfikować zagraniczne jednostki (szczególnie te, które utraciły notyfikacje) i ich wcześniej wydane certyfikaty. Należy wobec tego sprawdzić, czy dostarczono wyniki badań nakazanych w powołanej normie, obejmujących wodoszczelność, wytrzymałość konstrukcyjną i trwałość oraz skuteczność oczyszczania (w badaniach zgodnych z rozporządzeniem konieczne jest podanie stężenia zanieczyszczeń ścieków surowych i oczyszczonych oraz wartości procentowej). Metody badań podane są w załącznikach do normy.

Jako swego rodzaju podsumowanie przytoczyć można rozmowę autora z jednym z mazowieckich wójtów, która dotyczyła realnych możliwości otrzymania dofinansowania do budowy oczyszczalni przydomowych. Szczególnie zainteresowało wójta, czy rzeczywiście wymagane będzie potwierdzenie jakości urządzeń przez jednostki notyfikowane, ma on bowiem oferenta ze swojego terenu, który produkuje oczyszczalnie z rozsączaniem za 1/3 kwoty wyliczonej przez NFOŚiGW, a nawet przerabia stare szamba, dodając im rozsączanie. Miejmy zatem nadzieję, że akurat w takich „oczyszczalniach” nie utopimy ani złotówki pomocy z funduszu.

Literatura

1. http://www.nfosigw.gov.pl/srodki-krajowe/programypriorytetowe/ochrona-wod.
2. http://www.nfosigw.gov.pl/download/gfx/nfosigw/pl/nfoopisy/669/2/2/04_wniosek_cz_b_ekologicznotechniczna_pbos_podlaczenia.doc.
3. http://www.nfosigw.gov.pl/download/gfx/nfosigw/pl/nfoopisy/669/3/6/siwz_przyklad.rar.
4. http://ec.europa.eu/enterprise/newapproach/nando/index.cfm?fuseaction=cpd.nb_hs&hs_id=138327.