Kluczowe aspekty metodyki sporządzania audytu energetycznego na potrzeby programu „Czyste Powietrze”

„Czyste Powietrze” to jeden z najważniejszych ogólnopolskich programów wsparcia inwestycyjnego przedsięwzięć termomodernizacyjnych. Z niebagatelnym budżetem wynoszącym 103,3 mld zł oraz poziomem dofinansowania sięgającym w niektórych przypadkach nawet 100% kosztów kwalifikowanych [1], cieszy się on rosnącym zainteresowaniem właścicieli domów jednorodzinnych i wpływa na rynek źródeł ciepła i materiałów izolacyjnych oraz branżę OZE. Program ten definiuje na nowo oczekiwane standardy energetyczne projektów termomodernizacyjnych, a w niektórych przypadkach wymaga, by były one potwierdzone audytem energetycznym.

Kompleksowa termomodernizacja

Na potrzeby programu „Czyste Powietrze” wprowadzono nową definicję kompleksowej termomodernizacji. Wymaga ona spełnienia co najmniej jednego z dwóch warunków [1]:

1. zmniejszenie zapotrzebowania na energię użytkową (EU) do poziomu co najmniej 80 kWh/(m2 · rok), lub

2. zmniejszenie zapotrzebowania na energię użytkową o co najmniej 40%.

Warunek pierwszy może zostać osiągnięty wyłącznie w przypadku budynków, których wskaźnik zapotrzebowania na energię użytkową do ogrzewania był przed modernizacją wyższy niż 80 kWh/(m² · rok). Nie jest możliwe uznanie termomodernizacji za kompleksową, jeżeli wskaźnik ten był przed termomodernizacją niższy niż 80 kWh/(m² · rok) i nie osiągnięto redukcji zapotrzebowania na energię użytkową wynoszącej minimum 40%.

Wymagana oszczędność energii oraz wartość wskaźnika zapotrzebowania na energię dotyczą tylko energii użytkowej do ogrzewania, co oznacza, że modyfikacja systemu grzewczego (zmienia wyłącznie zapotrzebowanie na energię końcową (EK) i pierwotną (EP)) oraz modernizacja systemu przygotowania ciepłej wody użytkowej nie wpływają na wyniki określone kryteriami celów kompleksowej termomodernizacji. Takie sformułowanie wymagań jest spójne z faktem, że wymiana źródeł ciepła na paliwa stałe (tzw. kopciuchów) jest innym obligatoryjnym kryterium programu, a zgodnie z obowiązującą metodyką obliczeń charakterystyki energetycznej budynków [2], wykorzystywaną m.in. do sporządzania audytów energetycznych [3], w obliczeniach zapotrzebowania na energię użytkową do przygotowania c.w.u. nie ma możliwości uwzględnienia modernizacji wpływających na ilość zużywanej ciepłej wody lub wykorzystujących urządzenia do odzysku ciepła z ciepłej wody. Jedynymi zmiennymi uwzględnianymi w obliczeniach zapotrzebowania na EU do przygotowania c.w.u. jest powierzchnia o regulowanej temperaturze oraz funkcja budynku, przez co wymóg ograniczenia tego zapotrzebowania dla projektów termomodernizacyjnych byłby metodycznie nieosiągalny.

Realizowanie działań termomodernizacyjnych w sposób kompleksowy jest pożądane ze względów ekologicznych oraz społecznych. Jest również zgodne z celami europejskiej Fali renowacji oraz Długoterminowej strategii renowacji budynków w Polsce [4]. Z tego względu program „Czyste Powietrze” zawiera istotne zachęty finansowe do realizowania termomodernizacji w sposób kompleksowy. W takich przypadkach maksymalna kwota dotacji może wzrosnąć z 61 do nawet 154% wartości podstawowej.

Ubieganie się o dotację w ramach kompleksowej termomodernizacji wymaga: wykonania audytu energetycznego budynku, złożenia z wnioskiem o płatność dokumentu podsumowującego audyt energetyczny oraz zrealizowania w całości wariantu przedsięwzięcia termomodernizacyjnego opisanego w audycie, który gwarantuje osiągnięcie warunków wskazanych w programie, tj. zmniejszenie zapotrzebowania na EU do poziomu co najmniej 80 kWh/(m² · rok) lub zmniejszenie zapotrzebowania na EU o 40%. Sprawia to, że zmienia się cel wykonania audytu. Coraz częściej ma to być opracowanie, które potwierdzi osiągnięcie celów kompleksowej termomodernizacji, a mniej ważna staje się analiza optymalnego zakresu jej wykonania.

Istota metodyki audytu energetycznego

Warunki programu „Czyste Powietrze” wskazują, że przeprowadzony audyt energetyczny musi spełniać wymagania określone w rozporządzeniu w sprawie szczegółowego zakresu i formy audytu energetycznego oraz części audytu remontowego, wzorów kart audytów, a także algorytmu oceny opłacalności przedsięwzięcia termomodernizacyjnego [1]. Zgodnie z tym rozporządzeniem audyt energetyczny budynku to opracowanie wskazujące optymalny z punktu widzenia nakładów inwestycyjnych i uzyskiwanych oszczędności kosztów energii zakres przedsięwzięcia termomodernizacyjnego. Jako optymalne przedsięwzięcie termomodernizacyjne wybiera się możliwie najszerszy zakres usprawnień, który spełnia warunki ustawy o wspieraniu termomodernizacji i remontów oraz o centralnej ewidencji emisyjności budynków [5] i jest osiągalny przez inwestora z perspektywy finansowej. Jest to zatem pierwszy z kolejnych analizowanych wariantów, który:

• mieści się w finansowych możliwościach inwestora, czyli określa taki zakres prac, dla którego oszacowany koszt inwestycyjny jest niższy od zadeklarowanej wysokości wkładu własnego i wysokości możliwego do zaciągnięcia przez inwestora kredytu bankowego. Oznacza to, że aby móc wskazać wariant optymalny, należy przed rozpoczęciem analizy uzyskać od inwestora informację o maksymalnym budżecie inwestycji. Informację tę ujawnia się w audycie. Kwotę dostępnych przez inwestora środków porównuje się z kosztem termomodernizacji i odrzuca warianty przekraczające budżet;
• spełnia wymagania ustawy [5], a w szczególności zapewnia zmniejszenie rocznego zapotrzebowania na energię końcową o nie mniej niż 25% (w przypadku budynków, w których modernizowany jest wyłącznie system grzewczy, minimalna oszczędność energii końcowej wynosi 10%). W tym względzie występują różnice między wymaganiami dotyczącymi oszczędności energii określonymi dla przedsięwzięć finansowanych z Funduszu Termomodernizacji i Remontów (FTiR) oraz programu „Czyste Powietrze”. Dotyczą one zarówno pojęcia związanego z energią: użytkowa – „Czyste Powietrze”, końcowa – FTiR, jak i wielkości oszczędności: odpowiednio 40 i 25%. Warto mieć to na uwadze przy wyborze rekomendowanego wariantu przedsięwzięcia termomodernizacyjnego w ramach audytu realizowanego w celu otrzymania dofinansowania ze środków programu „Czyste Powietrze”;
• w przypadku realizacji audytu, którego celem jest określenie wysokości premii termomodernizacyjnej, finansowany jest on co najmniej w 50% kredytem bankowym zaciągniętym na cel termomodernizacji. Premia termomodernizacyjna służy wyłącznie spłacie części kredytu zaciągniętego na potrzeby termomodernizacji i nie jest transferem gotówki bezpośrednio na konto inwestora.

Z treści rozporządzenia w sprawie audytu energetycznego [3] wynika, że algorytm wyboru optymalnego wariantu przedsięwzięcia termomodernizacyjnego składa się z czterech etapów.

Pierwszym etapem jest przygotowanie wykazu możliwych ulepszeń budynku. Jest to wynik oceny technicznej strat ciepła w budynku. Wykaz stanowi listę proponowanych usprawnień, które służą obniżeniu strat ciepła przez przegrody budowlane i wentylację oraz zmniejszeniu zapotrzebowania na ciepło do przygotowania ciepłej wody użytkowej.

Etap drugi to analiza zakresu i sposobu realizacji ulepszeń zidentyfikowanych w kroku pierwszym. Efektem działań jest wybór najbardziej opłacalnego pod kątem ekonomicznym sposobu wykonania poszczególnych usprawnień. Dotyczy to w szczególności określenia odpowiedniej grubości docieplenia lub racjonalnego współczynnika przenikania ciepła U stolarki okiennej albo drzwiowej. Na końcu tego etapu tworzona jest lista usprawnień możliwych do realizacji w budynku, uszeregowanych pod kątem rosnącego prostego okresu zwrotu nakładów inwestycyjnych niezbędnych do ich realizacji. Ma ona na celu skłonienie inwestora do realizacji prac najbardziej opłacalnych pod względem ekonomicznym. Nie można zatem stworzyć wariantu modernizacji złożonego z dowolnego zestawu ulepszeń i zarekomendować do wykonania prac mniej opłacalnych ekonomicznie, po odrzuceniu tych o krótszym okresie zwrotu.

Etap trzeci obejmuje zdefiniowanie i wybór zakresu przedsięwzięcia poprawiającego sprawność systemu grzewczego. W jego zakres wchodzi wymiana źródła ciepła oraz modernizacja systemu ogrzewania. Krok ten jest analizą niezależną od listy pozostałych usprawnień termomodernizacyjnych służących zmniejszeniu strat ciepła przez przegrody, wentylację i c.w.u. Należy pamiętać, że modyfikacja systemu centralnego ogrzewania, co najmniej w zakresie regulacji hydraulicznej i dostosowania jego pracy do nowego, zmienionego zapotrzebowania na ciepło, jest niezbędnym elementem termomodernizacji. Bez jej realizacji planowane oszczędności energii nie zostaną osiągnięte, a budynek będzie przegrzewany.

Ostatni etap polega na wyborze optymalnego wariantu termomodernizacji, czyli wskazaniu pierwszego z wariantów, których efekty spełniają wymagania ustawy, a koszty inwestycyjne mieszczą się w budżecie inwestora. Formułowanie zakresu wariantów przedsięwzięć wykonuje się, zaczynając od wariantu kompleksowego zawierającego wszystkie analizowane usprawnienia, poprzez odrzucanie najbardziej nieefektywnych ekonomicznie prac, aż do wariantu zawierającego wyłącznie modernizację systemu grzewczego, która niezależnie od jej opłacalności ekonomicznej jest elementem każdej termomodernizacji. W ramach programu „Czyste Powietrze” w przypadku budynków wyposażonych w nieefektywne kotły i piece zasilane paliwami stałymi należy zawsze zaplanować montaż nowego źródła ciepła spełniającego wymagania przepisów dotyczących emisji spalin i efektywności energetycznej.

Zobacz także: Jakość powietrza wewnętrznego a modernizacja energetyczna budynków szkolnych

Kwalifikowany zakres prac termomodernizacyjnych

O zakresie analizowanych prac modernizacyjnych decyduje audytor energetyczny. Bierze on pod uwagę przeprowadzoną w trakcie wizji lokalnej ocenę stanu technicznego i efektywności energetycznej poszczególnych elementów budynku. Identyfikację miejsc straty ciepła ułatwia sporządzony model energetyczny budynku, przy wykorzystaniu którego oblicza się ilość ciepła przenoszonego za pomocą wentylacji i przenikania przez nieszczelności budynku.

W trakcie prac audytowych pojawiają się sugestie inwestora dotyczące planowanych do realizacji prac modernizacyjnych. Dotyczą one zazwyczaj zakresu prac oraz sposobu ich wykonania i zdarza się, że przekraczają zakres robót kwalifikowanych w programie „Czyste Powietrze”. Wsparciu finansowemu nie podlegają bowiem np. modernizacje polegające na wymianie innych niż nieefektywne źródła ciepła na paliwa stałe, dociepleniu przegród czy wymianie stolarki w przestrzeniach nieogrzewanych. Oznacza to, że wymiana kotła gazowego na pompę ciepła lub wymiana drzwi zewnętrznych do nieogrzewanego garażu nie będą mogły stanowić prac współfinansowanych ze środków programu „Czyste Powietrze”, nawet jeśli w audycie energetycznym udowodniona zostanie ich ekonomiczna opłacalność.

Zdarza się również, że inwestorzy jeszcze przed wykonaniem audytu informują, jaką grubość materiału termoizolacyjnego zastosują. Zamierzenia te nie są najczęściej poparte obliczeniami i weryfikacją, czy grubość dodatkowej izolacji będzie wystarczająca do spełnienia przez przegrodę wymagań dotyczących izolacyjności cieplnej określonych w przepisach budowlanych. Są one podyktowane zwykle walorami estetycznymi lub dostępnością materiałów na lokalnym rynku. Określenie optymalnej pod względem kosztów i spełniającej wymagania przepisów grubości i jakości planowanej do zastosowania izolacji termicznej jest zadaniem audytora.

Po zakończeniu prac audytowych bardzo ważne jest wskazanie inwestorowi, gdzie w audycie znajdują się informacje dotyczące zakresu i sposobu wykonania termomodernizacji. Dotyczy to w szczególności grubości i współczynnika przewodzenia ciepła materiałów izolacyjnych, współczynnika przenikania ciepła stolarki i ślusarki oraz wymagań dotyczących efektywności energetycznej i emisyjnej nowego źródła ciepła. Warunkiem otrzymania zwiększonego dofinansowania w wyniku przeprowadzenia kompleksowej termomodernizacji jest bowiem wykonanie prac modernizacyjnych zgodnie z audytem energetycznym. Możliwe rozbieżności między sporządzonym ex ante audytem oraz zakresem i technologią faktycznie zrealizowanych prac modernizacyjnych mogą być przyczyną niezakwalifikowania inwestycji jako kompleksowej termomodernizacji.

Dokument podsumowujący audyt

Warunkiem uzyskania zwiększonej dotacji w ramach kompleksowej termomodernizacji jest złożenie wraz z wnioskiem o płatność dokumentu podsumowującego audyt energetyczny budynku, sporządzonego na obowiązującym w ramach programu wzorze. Z uwagi zarówno na zmieniające się warunki programu, jak i zmiany w przepisach prawa dokument ten podlega modyfikacjom, dlatego bardzo ważne jest pracowanie na jego aktualnej wersji. Obowiązujący wzór dostępny jest na stronie internetowej programu [7].

Dokument podsumowujący audyt energetyczny przygotowany został jako narzędzie Excel, w którym opisuje się zakres planowanych do realizacji robót oraz wskaźniki energetyczne i ekologiczne dla stanu przed termomodernizacją i po niej. Narzędzie to weryfikuje osiągnięcie kryteriów energetycznych kompleksowej termomodernizacji oraz wymogu wymiany nieefektywnego źródła ciepła na paliwa stałe. Umożliwia również automatyczne obliczenie efektu energetycznego wyrażonego wskaźnikiem energii pierwotnej oraz efektu ekologicznego związanego z wymianą źródła ciepła i zastosowaniem odnawialnego źródła energii w postaci instalacji fotowoltaicznej.

Wypełniając dokument podsumowujący audyt, należy pamiętać, że przedstawiane w nim wskaźniki zapotrzebowania na energię użytkową, końcową i pierwotną dotyczą energii do ogrzewania budynku – z pominięciem energii niezbędnej do przygotowania c.w.u. oraz napędu urządzeń pomocniczych. Wskaźniki zapotrzebowania na energię użytkową i końcową muszą być zgodne z wartościami zamieszczonymi w karcie audytu energetycznego, gdzie scharakteryzowane są efekty związane z wybranym optymalnym wariantem termomodernizacyjnym.

Kurs ZAE

Przygotowanie audytu energetycznego budynku na potrzeby programu „Czyste Powietrze” wykracza poza zakres prac związanych z audytem realizowanych zgodnie z rozporządzeniem i ustawą o wspieraniu termomodernizacji i remontów. Dotyczy to w szczególności konieczności weryfikacji efektów proponowanych ulepszeń pod kątem zmiany zapotrzebowania na energię użytkową, stworzenia listy usprawnień, które umożliwią osiągnięcie wskaźników kompleksowej termomodernizacji, oraz przygotowania dokumentu podsumowującego audyt energetyczny.

Kluczowe aspekty przygotowywania audytu na potrzeby programu „Czyste Powietrze” zostały szczegółowo omówione w ramach warsztatu „Audytor energetyczny budynków jednorodzinnych” przygotowanego przez Zrzeszenie Audytorów Energetycznych. Został on poświęcony omówieniu metodyki sporządzania audytów energetycznych dla domów jednorodzinnych, a także przedstawieniu najważniejszych informacji o tym, jak planować i oceniać prace termomodernizacyjne oraz jak wskazać optymalny zakres termomodernizacji, a także jakie są wymogi programu w tym zakresie.

Warsztat w formule nagrań online skierowany jest przede wszystkim do osób, które dopiero planują wejść do zawodu audytora energetycznego, a także czynnych audytorów, którzy chcą odświeżyć i uporządkować wiedzę związaną z wykonywaniem audytu budynków jednorodzinnych. Jest również dobrą okazją do zdobycia nowej wiedzy dla projektantów, wykonawców i przedstawicieli handlowych związanych zawodowo z realizacją prac termomodernizacyjnych i wykorzystujących w swojej pracy audyty energetyczne. Kurs przygotowany został z myślą o osobach, które już znają podstawy obliczeń cieplnych budynku i potrafią sporządzać świadectwa charakterystyki energetycznej, a chcą poznać zasady i warsztat pracy audytora energetycznego. Zapisy dostępne będą od grudnia 2023 r. na stronie Fundacji Poszanowania Energii: https://e-learning.fpe.org.pl/

Literatura

1. Czyste Powietrze – program priorytetowy – wersja obowiązująca od 3.01.2023, https://czystepowietrze.gov.pl/wp-content/uploads/2022/12/Program-priorytetowy-Czyste-Powietrze-3.01.2023-oznakowane.pdf (dostęp: 2.11.2023)

2. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury i Rozwoju z dnia 27 lutego 2015 r. w sprawie metodologii wyznaczania charakterystyki energetycznej budynku lub części budynku oraz świadectw charakterystyki energetycznej (DzU 2015, poz. 376, z późn. zm.)

3. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 17 marca 2009 r. w sprawie szczegółowego zakresu i form audytu energetycznego oraz części audytu remontowego, wzorów kart audytów, a także algorytmu oceny opłacalności przedsięwzięcia termomodernizacyjnego (DzU 2009, nr 43, poz. 346, z późn. zm.)

4. Długoterminowa strategia renowacji budynków, Załącznik do uchwały nr 23/2022 Rady Ministrów z dnia 9 lutego 2022 r., https://www.gov.pl/web/rozwoj-technologia/Dlugoterminowa-strategia-renowacji-budynkow (dostęp: 2.11.2023)

5. Ustawa z dnia 21 listopada 2008 r. o wspieraniu termomodernizacji i remontów oraz o centralnej ewidencji emisyjności budynków (t.j. DzU 2022, poz. 438, z późn. zm.)

6. Załącznik nr 2 do Programu Priorytetowego „Czyste Powietrze”. Koszty kwalifikowane oraz maksymalny poziom dofinansowania – wersja obowiązująca od 3.01.2023, https://czystepowietrze.gov.pl/wp-content/uploads/2022/12/Zal-2-PPCP-koszty-kwalifikowane-czesc-1-Programu.pdf (dostęp 2.11.2023)

7. Skorzystaj z programu „Czyste Powietrze”, https://www.gov.pl/web/gov/skorzystaj-z-programu-czyste-powietrze (dostęp: 2.11.2023)