Ocena właściwości środowiskowych wyrobów jako element oceny projektowanego budynku

W związku z wytyczonym przez strategiczne dokumenty kierunkiem rozwoju Unii Europejskiej na rynek nakładane są wymagania dotyczące jakości środowiskowej produktów, w tym budowlanych. Wprowadzane są też instrumenty rynkowe mające wspierać rozwiązania ekologiczne. Żeby udokumentować spełnienie wymagań i wykorzystać stwarzane szanse, dla producentów wyrobów budowlanych bardzo istotna jest możliwość informowania o cechach środowiskowych wytwarzanych towarów.

Narzędziem wspomagającym sprawne prowadzenie działalności są deklaracje środowiskowe wyrobów zgodne z wytycznymi ISO i CEN. Pozwalają one nie tylko na skuteczną promocję produktów i kreowanie ekologicznego wizerunku przedsiębiorstwa, ale także na wykorzystanie instrumentów rynkowych wprowadzanych przez władze UE w celu wspierania wyrobów przyjaznych środowisku.

Deklaracje środowiskowe przygotowują producenta na wejście w życie obligatoryjnych wymagań wynikających z rozporządzenia nr 305/2011 (CPR) [9] ustalającego warunki wprowadzania do obrotu wyrobów budowlanych oraz zasad oznakowania CE oraz dyrektywy 2009/125 w sprawie ekoprojektu dla produktów związanych z energią [10].

Znaczące jest zwiększenie zakresu wymagań, które dotyczą wyrobów budowlanych w wyniku wprowadzenia do oceny technicznej aspektów zrównoważonego budownictwa, tj. braku szkodliwego wpływu na środowisko. Nowe treści wymagań dotyczących obiektów budowlanych zwracają uwagę na cel nadrzędny, jakim jest zdrowie i bezpieczeństwo osób mających kontakt z obiektami budowlanymi (lub zużywającymi energię).

Z tego kontekstu wynikają nowe zapisy zwracające uwagę na konieczność oceny tych obiektów w zakresie bezpieczeństwa pracowników w trakcie budowy, rozbiórki i użytkowania oraz uwzględnienia wpływu budynków nie tylko na jakość środowiska, ale także na klimat w pełnym cyklu ich życia.

Istotne jest też wprowadzenie w rozporządzeniu [9] nowego wymagania podstawowego dotyczącego obiektów budowlanych – zrównoważonego wykorzystania zasobów naturalnych. Wskazuje się, że do przeprowadzenia oceny zrównoważonego wykorzystania zasobów i wpływu obiektów budowlanych na środowisko należy w miarę możliwości stosować deklaracje środowiskowe wyrobów.

Z punktu widzenia ujednolicenia sposobu deklarowania właściwości środowiskowych wyrobów budowlanych bardzo istotna jest norma PN-EN 15804 [1], która ustala zbiór wskaźników środowiskowych uzgodnionych naukowo dla spełnienia adekwatnych przepisów.

Norma PN-EN 15804 odnosi się do oceny środowiskowej wyrobów budowlanych w cyklu życia oraz definiuje zasady prowadzenia analizy (LCA) dla tych wyrobów. Zgodnie z tą normą deklaracja środowiskowa III typu (EPD) dostarcza ilościowych informacji środowiskowych o wyrobach budowlanych w poszczególnych fazach ich cyklu życia.

Celem deklaracji środowiskowej jest zapewnienie podstawy do oceny wyrobów budowlanych oraz umożliwienie identyfikacji tych, które mają mniejszy wpływ na środowisko [6, 8]. Deklaracje środowiskowe wyrobów stanowią składowy element oceny budynków zgodnie z normą PN-EN 15978 [7]. W tabeli 1 podano przykładową charakterystykę środowiskową.

Na rys. 1 przedstawiono proponowany schemat zharmonizowanego podejścia do spełnienia wymagań rozporządzeń i dyrektyw europejskich. Metody badawcze opracowane przez CEN/TC 351 (niebezpieczne substancje) i CEN/TC 350 (zrównoważone budownictwo) mogą posłużyć do obliczenia charakterystyk środowiskowych wyrobów.

Zestawienie danych środowiskowych może być niedługo elementem deklaracji technicznej na bazie hEN – norm zharmonizowanych – oraz dokumentów oceny technicznej (mandat KE do CEN w opracowaniu). Przy oznakowaniu CE jest to bezpośrednie wdrożenie nowych wymagań rozporządzenia [9] raz dyrektywy dotyczącej ekoprojeku [10] do praktyki krajowej.

Ta sama informacja środowiskowa może służyć do spełnienia wymagań np. w zielonych zamówieniach publicznych (GPP), certyfikacji energetycznej (Recast) czy ekooznakowaniu Ecolabel.

Praktyczne wykorzystanie normy EN 15804 [1] wykazało, że istnieje w niej wiele obszarów, które są różnie interpretowane przez jednostki wydające deklaracje środowiskowe w Europie. Różnice w deklaracjach mogą być powodowane przez takie czynniki, jak: wybór, jakość i dostępność danych, szczegóły i założenia metodyczne, scenariusze użytkowania, postępowanie z modułem D (recykling), wykluczenia niektórych etapów cyklu życia z EPD.

Ten potencjalny brak porównywalności wyników przez założenia obliczeniowe może tworzyć przeszkodę do stosowania EPD z różnych krajów na wolnym rynku, a także uniemożliwić wykorzystanie EPD jako narzędzia do projektowania.

W odpowiedzi na te problemy reprezentatywna grupa przemysłu rozpoczęła aktywną współpracę z grupą jednostek wydających EPD w krajach członkowskich. Grupa ta ma zapewnić ujednoliconą interpretację normy EN 15804 i jej wdrożenie do krajowych praktyk w zharmonizowany sposób. W Polsce jednostką notyfikowaną w zakresie certyfikacji wyrobów budowlanych, ocen technicznych oraz opracowującą deklaracje środowiskowe jest ITB, aktywny członek grupy ECO-Platform.

ECO-Platform

To stowarzyszenie zrzeszające jednostki wydające deklaracje środowiskowe III typu (EPD) dla wyrobów budowlanych w Europie [2]. Deklaracje te opracowane są na bazie normy PN-EN 15804 [1] oraz weryfikowane zgodnie z normą ISO 14025 [3]. ECO-Platform zostało zarejestrowane jako stowarzyszenie non profit w 2013 r. w Brukseli przez 11 instytucji, w tym ITB.

Celem prac stowarzyszenia jest określenie ram weryfikacji i wzajemnego uznawania dla dostarczenia bezstronnych, wiarygodnych i naukowo uzasadnionych informacji w postaci deklaracji EPD w odniesieniu do wyrobów budowlanych. ITB uzyskało możliwość posługiwania się zastrzeżonym logo ECO, tj. deklaracji EPD akceptowanej w innych krajach stowarzyszonych, m.in. w Skandynawii, Niemczech oraz Wielkiej Brytanii.

Wspólny system deklarowania właściwości środowiskowych wyrobów budowlanych oparty na weryfikacji ECO powinien zmniejszyć bariery w handlu wyrobami, ma też za zadanie wspomóc wdrożenie rozporządzenia nr 305/2011 [9] w zakresie możliwości dostarczenia informacji o cechach zrównoważonego wykorzystania zasobów do dokumentacji ocen technicznych wyrobów.

Ze względu na to, że część członków ECO­‑Platform to jednostki notyfikowane do oceny technicznej wyrobów, stowarzyszenie nawiązało współpracę z EOTA (Stowarzyszenie Jednostek Oceny Technicznej Wyrobów w Europie) w celu uwzględnienia zweryfikowanych deklaracji EPD w Europejskich Ocenach Technicznych. Członkowie ECO-Platform aktywnie działają też w CEN/TC 350 ds. zrównoważonego budownictwa i grupach produktowych CEN. W najbliższym czasie rynek budowlany będzie musiał zaimplementować właściwości środowiskowe do deklaracji właściwości użytkowych wyrobu.

Członkami obserwatorami w ECO-Platform są Dyrekcja Generalna ds. Środowiska (DG ENV) oraz ds. Przedsiębiorstw i Przemysłu (DG ENTR) Komisji Europejskiej. Platforma wspierana jest też przez krajowe stowarzyszenia budownictwa zielonego, tzw. GBC. Zgodnie ze wzajemnymi ustaleniami partnerzy opracowują na swoich stronach internetowych informacje dotyczące procedur określania EPD w danym kraju (np. zb.itb.pl/epd).

Do tej pory w Polsce oznakowano EPD kilkadziesiąt wyrobów budowlanych. W tym roku ITB wręczyło 11 nowych deklaracji podczas Konferencji Rzeczoznawców Budowlanych (21–23 maja 2014 r. w Cedzynie).

Deklaracje środowiskowe III typu zweryfikowane przez ECO-Platform można stosować w ocenie środowiskowej budynków (takiej jak BREEAM, gdzie ocena wyrobów stanowi element oceny budynku).

Wykorzystanie EPD w BREEAM

Ze względu na potencjalne skutki dla środowiska wynikające z produkcji, stosowania i usuwania materiałów budowlanych wzrosła potrzeba odpowiedzialnego podejścia do środowiska naturalnego i właściwego doboru specyfikacji materiałów w projektowaniu zintegrowanym [4].

Wartość oceny środowiskowej budynku w komercyjnych systemach oceny, takich jak: HQE (Francja), DGNB (Niemcy) czy BREEAM (Wlk. Brytania), w dużej mierze uzależniona jest od zastosowanych materiałów, które np. w metodzie BREEAM mają łącznie aż 12,5% wagi całkowitej oceny środowiskowej budynku. Punkty, które można zdobyć poprzez zastosowanie poszczególnych materiałów, wyszczególniono w tabeli 3.

Z tabeli wynika, że najwyżej punktowane są oddziaływania cyklu życia materiałów. W rezultacie zastosowanie materiałów, które nieznacznie negatywnie wpływają na środowisko, może znacznie polepszyć ocenę. Na podstawie deklaracji środowiskowej EPD można określić wpływ wyrobu na środowisko. W tym celu BRE opracowało internetowy Green Guide umożliwiający zeskalowanie wpływu wyrobu zawartego w deklaracji (A+ do E) (tabela 4).

Skala stworzona jest w oparciu o porównanie oddziaływań EPD danych wyrobów z innymi w tej samej grupie elementów budynku. Najlepsze rozwiązania środowiskowe dają wynik A lub A+. Baza BRE zawiera ok. 1500 charakterystyk wyrobów pogrupowanych w kategoriach: przegrody zewnętrzne, przegrody wewnętrzne, dachy, stropy, podłogi, okna, izolacje, pokrycia, wykończenia, elementy instalacji. Producenci mający EPD mogą się zwrócić do BRE z prośbą o ocenę wpływu ich wyrobów.

Procedura obliczeniowa stosowana jest do określania liczby punktów BREEAM uzyskanych z oceny każdej kategorii elementów budynku (tabela 5). Wskazują one na oddziaływania cyklu życia danej specyfikacji elementu budynku w porównaniu z innymi dostępnymi. W tabeli 5 podano przykład oceny elementu projektowanej przegrody zewnętrznej składającej się z trzech różnych rozwiązań (A–C) o trzech różnych ocenach Green Guide (A+, C, B). Łączna liczba punktów dla tego rozwiązania wynosi 1,15.

Punkty uzyskane z oceny wszystkich elementów budynku są dodawane. Na podstawie ich sumy można zgodnie z tabelą 6 określić liczbę kredytów BREEAM. Przykładowo, gdy suma punktów z oceny elementów wynosi 5, oznacza to, że przy ocenie budynku biurowego otrzymamy 2 kredyty.

Oprócz popularnego BREEAM wszystkie inne komercyjne systemy oceny budynku na rynku wykorzystują ocenę środowiskową cyklu życia, a właściwości środowiskowe budynku obliczane są na podstawie deklaracji środowiskowych EPD.

Ślad środowiskowy wyrobu PEF a deklaracja EPD

Wdrażając założenia i cele planu działania na rzecz zrównoważonej i efektywnej gospodarki surowcami, Komisja Europejska w komunikacie do Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie tworzenia jednolitego rynku dla produktów ekologicznych zaproponowała ogólnounijne metody pomiaru efektywności środowiskowej produktów i organizacji [5].

Komisja Europejska na podstawie wyników współpracy z zainteresowanymi podmiotami promuje deklaracje środowiskowe, wdraża też dwie nowe metody oceny i porównywania efektywności środowiskowej dla wyrobów i organizacji: metodę oznaczania śladu środowiskowego produktów (PEF) i metodę śladu środowiskowego organizacji (OEF).

W porównaniu z deklaracjami środowiskowymi metody PEF i OEF wprowadzają kilka zmian, tj.:

• identyfikację istotnych dla grupy wyrobów kategorii oddziaływania na środowisko,
• wymóg kwantyfikacji jakości danych,
• wartości „ostre” dla badanych właściwości środowiskowych i faz cyklu życia.

W ramach tej inicjatywy proponuje się trzyletni etap testowania, podczas którego zainteresowane strony wraz z Komisją ocenią skuteczność proponowanych metod oraz możliwość ich wykorzystania na całym jednolitym rynku. Komisja zamierza współpracować z CEN/TC 350 oraz wykorzystać i powiązać ocenę PEF z deklaracją środowiskową EPD.

Warto przeczytać: Wykorzystanie technologii BIM w pracy projektanta instalacji >>

Obecnie metoda PEF jest w fazie testowej, która potrwa do 2015 r. W Polsce program koordynuje Ministerstwo Gospodarki, a jedynym materiałem budowlanym wchodzącym do fazy testu są wyroby teromizolacyjne. Wyniki określą praktyczną zdolność implementacji PEF na rynku.

Istnieją jednak wątpliwości odnośnie do zastosowania metodologii PEF w ocenie wyrobów budowlanych. Głównym problemem jest to, że CEN/TC 350 już opracował standardy i jakiekolwiek różnice mogą powodować bariery w handlu. Proponowana metoda PEF pozwala obliczyć wpływ na środowisko produktu „jako takiego”. W kontekście budynku produktem jest sam budynek, innymi słowy wyroby budowlane są półproduktami, więc nie ma sensu ocena poza kontekstem budynku.

Większość członków ECO-Platform i CEN/TC 350 uważa, że norma PN-EN 15804 [1] powinna być traktowana jako dokument odniesienia dla metody oceny PEF. Norma PN-EN 15804 i EPD są już od kilku lat akceptowane przez rynek. Ponieważ podejście PEF zaleca opracowanie zasad oceny dla grup sektorowych (PEFCRs), przemysł (silnie reprezentowany w CEN i grupach produktowych) jest raczej skłonny do współpracy z Komisją Europejską przy użyciu metodologii CEN/TC 350 jako PEFCR budynków.

Jak wskazano powyżej, CEN/TC 350 i PEF mogą być uznane za równoważne, ale pod warunkiem, że PEF nie będzie stosowane dla wyrobów budowlanych indywidualnie, ale dla budynku jako całości. Ponadto podejście CEN/TC 350 różni się od PEF w analizie końca etapu życia. Inaczej należy traktować koniec etapu życia dla długotrwałych inwestycji, a inaczej dla krótkotrwałych produktów konsumenckich. Istotne jest też, że wskaźniki wymagane dla wyrobów budowlanych oraz metody ich obliczania powinny być takie same w całej Europie.

Podsumowanie

Celem działań w zakresie poprawy sposobu informowania o efektywności środowiskowej produktów, a tym samym stworzenia jednolitego rynku dla wyrobów ekologicznych, jest ułatwienie wszystkim zainteresowanym stronom dostępu do jasnych, rzetelnych i porównywalnych informacji.

Warto przeczytać: Projektowanie BIM – przegląd oprogramowania >>

Liczba deklaracji środowiskowych na rynku rośnie, tak samo jak potrzeba informacji o cechach środowiskowych. Zharmonizowane metody oceny środowiskowej wyrobów, tj. deklaracje środowiskowe opracowane zgodnie z PN-EN 15804, zmniejszają chaos informacyjny (zwany „green washingiem”) i stanowią ważny element oceny środowiskowej budynku, coraz częściej wykorzystywany w projektowaniu.

Literatura

1.  PN-EN 15804 Zrównoważoność obiektów budowlanych. Deklaracje środowiskowe wyrobów. Podstawowe zasady kategoryzacji wyrobów budowlanych.
2. www.eco-platform.org.
3. Etykiety i deklaracje środowiskowe. Deklaracje środowiskowe III typu. Zasady i procedury.
4. www.breglobal.co.uk.
5. Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego i Rady: Tworzenie jednolitego rynku dla produktów ekologicznych i poprawa sposobu informowania o efektywności środowiskowej produktów i organizacji (COM (2013) 196 final).
6. Górzyński J., Deklaracje środowiskowe wyrobów i usług, „Gospodarka Paliwami i Energią” (2002).
7. Piasecki M., Kryteria oceny wyrobów i obiektów budowlanych pod kątem zgodności z wymaganiami zrównoważonego rozwoju, „Budownictwo, Technologie, Architektura” nr 2/2010.
8. Piasecki M., Określanie charakterystyki środowiskowej wyrobów budowlanych, Prace Instytutu Techniki Budowlanej nr 40/2011.
9. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 305/2011 z dnia 9 marca 2011 r. ustanawiające zharmonizowane warunki wprowadzania do obrotu wyrobów budowlanych i uchylające dyrektywę Rady 89/106/EWG (DzU UE L 88/5 z 4 kwietnia 2011 r.).
10. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/125/WE z dnia 21 października 2009 r. ustanawiająca ogólne zasady ustalania wymogów dotyczących ekoprojektu dla produktów związanych z energią – wersja przekształcona (DzU UE L 285/10 z 31 października 2009 r.).

Chcesz być na bieżąco? Zapisz się do naszego newslettera!