Armatura i wyposażenie sanitarne obiektów użyteczności publicznej

W przypadku budynków użyteczności publicznej kluczowe są rozwiązania oszczędzające wodę oraz zapewniające trwałość i niezawodną pracę. Znajduje to odzwierciedlenie m.in. w systemach certyfikacji wielokryterialnej budynków. Elementem najwyżej punktowanym – ale ze względów ekonomicznych wysoko cenionym także przez inwestorów i zarządców – jest redukcja zużycia wody odniesiona do wartości bazowej. Im jest ona wyższa, tym więcej punktów można uzyskać [1, 2]. Faktyczna redukcja zużycia wody przez poszczególne przybory sanitarne zależy od wymuszenia wypływu określonego strumienia wody – dzięki zastosowaniu baterii z fabrycznie określonym wypływem lub uruchamianych elektronicznie (bezdotykowych), co w licznych obiektach stanowi skuteczne zabezpieczenie przed beztroskim korzystaniem z wody przez użytkowników.

Zobacz także: Jak zamontować syfon do umywalki? Instrukcja krok po kroku >>

Na polskim rynku dostępne są baterie bezdotykowe określane jako urządzenia spełniające wymagania certyfikatów LEED i BREEAM. Zgodnie z deklaracjami producentów zużywają one od 1,0 do 3,0 l/min przy ciśnieniu 3 bar. Przykładem wymagań określonych dla nowo projektowanych budynków zarządzanych przez miasto są wytyczne Warszawskiego Standardu Zielonego Budynku (od lipca 2025 r. będzie on obowiązkowy dla nowo projektowanych budynków miejskich) [4, 5], por. tabela.

Duży nacisk położono także na unikanie marnowania wody w sytuacjach awaryjnych. Ważną rolę odgrywają tu systemy detekcji większych wycieków w sieci budynkowej oraz rozwiązania umożliwiające automatyczne sterowanie przepływami. Zabezpieczenie przed niekontrolowanym zużyciem wody można realizować poprzez stosowanie systemów detekcji i monitoringu wycieków oraz układów zapewniających odcięcie dopływu wody w razie wykrycia awarii lub wycieku czy zastosowanie elektrozaworów sterowanych czujnikiem ruchu w węzłach sanitarnych – np. kilkuminutowe opóźnienie odcięcia wody przez elektrozawór.

W kontekście certyfikacji wielokryterialnej warto także dodać, że rozwiązania z kategorii wodnych pozwalają uzyskać ok. 10% całkowitej punktacji – w przypadku LEED BD+C kategoria Water Efficiency umożliwia uzyskanie 11 ze 100 punktów, w BREEAM maks. 7,9 ze 100 punktów, a w certyfikacie WELL – 3/41 i 3/59, odpowiednio w fazie projektu i użytkowania [1, 2].

Armatura bezdotykowa – połączenie higieny i ekonomii

Z publicznych pomieszczeń higieniczno-sanitarnych – łazienkach i toaletach w budynkach użyteczności publicznej (szkoły i inne obiekty edukacyjne, placówki kulturalne, obiekty służby zdrowia), budynkach dla podróżnych (lotniska, dworce, poczekalnie), galeriach handlowych, obiektach sportowych, halach targowych i innych miejscach organizacji imprez masowych, budynkach hotelowych czy miejscach spotkań (np. centra konferencyjne) – korzysta duża liczba osób o różnym pochodzeniu i nawykach higienicznych. Dotykając elementów wyposażenia, pozostawiają na nich rozliczne drobnoustroje, które przenoszą się następnie na ręce kolejnego użytkownika. Z tego powodu publiczne pomieszczenia higieniczno-sanitarne, choć mają za zadanie zapewnić osobom czasowo z nich korzystającym odpowiednią higienę, mogą się stać źródłem krzyżowych zakażeń drobnoustrojami. Jednym z rozwiązań systemowych pomagających ograniczać takie zagrożenie jest zastosowanie urządzeń bezdotykowych, zarówno w obszarze armatury (np. baterie umywalkowe, elementy spłukujące do pisuarów i misek ustępowych), jak i wyposażenia (np. dozowniki mydła, dozowniki ręczników, suszarki).

Do funkcjonowania armatury i wyposażenia bezdotykowego potrzebne są odpowiednie czujniki, których zadaniem jest podanie sygnału do automatycznego uruchomienia bądź zamknięcia baterii lub dozownika. Wśród stosowanych rozwiązań spotyka się:

• czujniki na podczerwień (IR). Reagują one na obecność użytkownika (źródła promieni IR) w określonej odległości od czujnika (np. 30 cm w przypadku baterii) albo na obecność rąk (mały obiekt będący źródłem promieni IR) w pobliżu czujnika (np. 5 cm w przypadku dozownika mydła);
• optyczne czujniki położenia (PSD). Dokładnie określają położenie człowieka lub rąk w odniesieniu do czujnika. Zamknięcie wypływu wody z baterii może nastąpić w momencie, kiedy obiekt opuszcza strefę detekcji czujnika albo po określonym czasie od uruchomienia baterii (np. 20–30 s). W przypadku spłuczek do misek ustępowych i pisuarów stosuje się bezdotykowe systemy podtynkowe (ścienne), w których czujnik aktywuje spłukiwanie, jeśli użytkownik znajduje się w jego sferze działania dłużej niż przez określony czas (np. 8–10 s) –   takiej sytuacji automatyczne spłukiwanie następuje dopiero po „zniknięciu” osoby ze strefy działania czujnika, często także z pewną zwłoką czasową;
• czujnik temperatury i przepływu cieczy. Takie rozwiązanie stosuje się najczęściej w miskach ustępowych czy pisuarach – czujnik instalowany jest w syfonie i reaguje automatyczną aktywacją spłukiwania na zmianę przepływu i temperatury podczas użytkowania przyboru.

Uzupełnieniem baterii i umywalek bezdotykowych są dozowniki mydła i środka (np. żelu) dezynfekującego, popularnie (choć nie zawsze poprawnie) zwanego „antybakteryjnym”. Dozowniki bezdotykowe wyposażone są w czujniki podczerwieni o małym zasięgu (np. 5–15 cm, co odpowiada umieszczeniu dłoni pod dozownikiem), które powodują uruchomienie dozownika podającego wówczas określoną dawkę mydła lub środka dezynfekującego. Podobną funkcję spełniają automatyczne dozowniki ręczników papierowych.

Baterie medyczne – nie tylko do placówek ochrony zdrowia

W obiektach użyteczności publicznej, których wyposażeniu stawia się wysokie wymagania w zakresie utrzymania higieny przy jednoczesnym uwzględnieniu aspektu ekonomicznego, dobrym i praktycznym rozwiązaniem są tzw. baterie medyczne. Sprawdzą się one w obiektach służby zdrowia (od przychodni, przez kliniki, po szpitale wraz z salami operacyjnymi) czy laboratoriach diagnostycznych, ale także w obiektach, których użytkownikami mogą być osoby o ograniczonej mobilności (np. domy opieki lub ośrodki pomocy społecznej).

Baterie medyczne – ze względu na częstą technikę uruchamiania określane także jako „łokciowe” – wyróżniają się łatwą obsługą oraz higienicznym charakterem. Niedotykanie baterii dłońmi (np. podczas mycia rąk przed przeprowadzeniem zabiegu) znacznie ogranicza ryzyko wtórnego przeniesienia drobnoustrojów na ręce po ich umyciu. Chroni to nie tylko daną osobę, ale też zapobiega rozprzestrzenianiu się patogenów. Drugą ważną zaletą użytkową takich baterii jest możliwość ich samodzielnej obsługi także przez osoby o obniżonej sprawności, np. mające problemy z ruchomością stawów.

Dźwignie baterii medycznych (łokciowych) są zwykle przedłużone w stosunku do baterii tradycyjnych (mogą mieć np. 190 mm długości) oraz wyposażone w końcówkę o odpowiednim kształcie, zapewniającym łatwe uruchomienie wypływu poprzez delikatne dotknięcie, niewymagające siły ani precyzji manualnej – grzbietem dłoni, przedramieniem lub łokciem. Równie łatwe w przypadku takiej dźwigni jest regulowanie wielkości strumienia wody. Na rynku dostępne są rozwiązania o specjalnym profilu i łyżeczkowatym kształcie lub zakończone kulką z miękkiego, gumowego tworzywa sztucznego.

Baterie medyczne powinny także zapewniać ochronę przed poparzeniem, zwłaszcza osób z ograniczeniami ruchowymi. Mogą one utrzymywać temperaturę wypływającej wody na indywidualnie ustalonym poziomie, jednak nieprzekraczającym 38–40°C, niezależnie od zmian ciśnienia w instalacji. W razie wstrzymania dostawy zimnej wody bateria zamyka się automatycznie.

Urządzenia w takim wykonaniu dostępne są zarówno jako modele stojące, jak i ścienne. Mogą być wyposażone w długą lub krótką wylewkę. Odpowiednia głowica ceramiczna zapewnia trwałość baterii i zachowanie jej właściwości użytkowych mimo wielu uruchomień. Natomiast system napowietrzania strumienia wody (aerator lub perlator) pozwala na ograniczenie zużycia wody bez straty dla komfortu czy higieny. Duża liczba oferowanych rozwiązań umożliwia ich dopasowanie do konkretnych potrzeb.

Innym rozwiązaniem przeznaczonym dla osób o ograniczonej mobilności czy sprawności oraz wspierającym pracę ich opiekunów są bezdotykowe baterie prysznicowe, pozbawione uchwytów, natomiast ustawione na wysokości odpowiedniej do tego, by wykryć obecność osoby pod prysznicem oraz zarejestrować opuszczenie przez nią strefy działania czujnika. W przypadku takich rozwiązań (przeznaczonych np. do sal pacjentów w szpitalach lub domów opieki) ważne jest prawidłowe ustawienie temperatury wody wypływającej z baterii. Rozwiązania bezdotykowe nie tylko pomagają komfortowo i bezstresowo zadbać o higienę, ale też mają aspekt oszczędnościowy – w opisanych sytuacjach nawet czynność zamknięcia wypływu wody może się okazać trudna.

Zabezpieczenie przyborów sanitarnych przed aktami wandalizmu

W łazienkach ogólnodostępnych w budynkach użyteczności publicznej narażonych na zachowania chuligańskie warto zastosować armaturę i wyposażenie w wykonaniu wandaloodpornym (rozumiane jako zabezpieczenie przed umyślnym, ale niemającym wyraźnego powodu zniszczeniem). Jak wskazuje Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad w wytycznych do projektowania łazienek w Miejscach Obsługi Podróżnych (MOP), powinny one być zaprojektowane w sposób minimalizujący akty wandalizmu i kradzieży, a także możliwości wykorzystania do innych celów niż do tych, do których są przewidziane [4]. Armaturę wandaloodporną wykonuje się z wytrzymałych materiałów, takich jak mosiądz, aluminium czy stal nierdzewna AISI 304 – zwiększa to stabilność i wytrzymałość urządzeń, a tym samym ich żywotność. Przykładem urządzenia w wykonaniu wandaloodpornym jest dozownik z blachy o grubości 0,7 mm ze stali nierdzewnej AISI 304.

Armatura wandaloodporna nie powinna mieć elementów czy powierzchni podatnych na dewastację – uchwytów samej armatury, dźwigni mieszaczy, elementów chwytnych do spłukiwania WC lub pisuaru. Przykładem takiego rozwiązania jest zintegrowanie perlatora wewnątrz baterii. Do rozwiązań wandaloodpornych zalicza się także opisane wcześniej czujniki przeznaczone do pisuarów i umieszczane w syfonie przyboru. W miarę możliwości przed zniszczeniem lub zablokowaniem należy zabezpieczyć także czujnik – niektóre baterie mają funkcję zamknięcia wody, jeśli sensor zostanie zablokowany. Natomiast elementy sterujące powinny być niewidoczne lub zainstalowane podtynkowo.

Funkcje higieniczne armatury elektronicznej

Instalacje wodne w budynkach użyteczności publicznej narażone są na ryzyko stagnacji wody w przyborach. Sprzyjają temu dwa czynniki – przerwy w użytkowaniu instalacji (np. weekendowe, świąteczne), a także mniejsze natężenie przepływu wody przez armaturę, będące skutkiem oszczędnego użytkowania wody i stosowania rozwiązań wodooszczędnych. Podobnie może wzrosnąć ryzyko obniżenia lustra cieczy w zamknięciu wodnym syfonu umywalkowego, co skutkuje przenikaniem nieprzyjemnych zapachów z kanalizacji. Dlatego baterie sterowane elektronicznie umożliwiają także spłukiwanie higieniczne według określonych scenariuszy. Najprostsze jest płukanie interwałowe – poprzez automatyczne otwarcie baterii umywalkowej, natryskowej lub wannowej z określoną częstotliwością (np. raz na 72 h) na określony czas (np. na 20 s). Inną możliwością jest spłukiwanie higieniczne po określonym czasie wyłączenia danej baterii z użytkowania (np. po 24 h). A najbardziej zaawansowaną formą jest spłukiwanie inteligentne – dostosowane do faktycznego użytkowania przyborów. Warunkiem granicznym jest zapobieganie stagnacji przez czas dłuższy, niż zdefiniowano (np. 72 h), natomiast armatura reaguje na faktyczną intensywność użytkowania danego przyboru i dostosowuje do niej reżim spłukiwania. Przykładowo spłukiwanie higieniczne może następować rzadziej lub z zastosowaniem mniejszej ilości wody spłukującej (por. rys. 1).

Innym rozwiązaniem jest uruchomienie systemu spłukiwania misek ustępowych czy pisuarów po określonym czasie, który upłynął od ostatniego użytkowania. Podobnie jak w przypadku umywalek, takie rozwiązanie zapobiega zastojom wody i umożliwia zachowanie zamknięcia wodnego w syfonie przyboru. W przypadku pisuarów czujnik może mieć inteligentną funkcję o działaniu odwrotnym, przyczyniającym się do mniejszego zużycia wody – różnicowanie objętości spłukiwania wody, np. w razie wykrycia częstego korzystania z pisuaru zmniejsza się objętość spłukiwania.

Inteligentna armatura – od prostych funkcji do zaawansowanych systemów

Baterie elektroniczne mogą się stać bateriami inteligentnymi, oferując oprócz higienicznego spłukiwania więcej funkcji. Zaczynając od najprostszego przykładu: mogą być wyposażone także w tryb uśpienia czujnika (co umożliwia wyczyszczenie przyboru), a czujniki wciąż są udoskonalane tak, aby ograniczyć liczbę fałszywych wzbudzeń, np. poprzez elementy odblaskowe. Jak wskazuje jeden z producentów, dużym usprawnieniem baterii bezdotykowych było wyeliminowanie czułości czujnika na elementy odblaskowe – np. wejście do pomieszczenia higienicznosanitarnego pracownika w kamizelce odblaskowej lub choćby z elementami odblaskowymi skutkowało… uruchomieniem większej liczby baterii bezdotykowych.

Wyposażenie baterii w zintegrowany moduł Bluetooth® umożliwia łatwe dostosowanie jej parametrów do potrzeb danego obiektu i więcej opcji regulacji armatury. Można wyregulować zasięg detekcji czujnika, opóźniać włączanie i czas spłukiwania dla zaworów pisuarowych, ustawiać czas zabezpieczenia przed długotrwałym wypływem wody oraz czas blokady przed kolejnym użyciem, a także powrót do ustawień fabrycznych. Do regulacji parametrów można użyć zarówno pilota sterującego, jak i bardziej zaawansowanych rozwiązań, takich jak aplikacja mobilna czy webowa. Aplikacja zawiera też informacje o stanie danego przyboru, a w przypadku zasilania bateryjnego – wskaźnik stanu naładowania baterii zasilającej. Umożliwia także realizację funkcji higienicznych.

Armatura i wyposażenie bezdotykowe mogą zostać również włączone do systemu zarządzania instalacjami budynkowymi, a także dostarczać danych do systemu konserwacji predykcyjnej, co ułatwia planowanie konserwacji, serwisu i wymiany. Za wykorzystanie tych możliwości odpowiadają programy gospodarowania wodą, które pozwalają łączyć wyposażenie bezdotykowe w inteligentną sieć za pomocą serwera centralnego. Rozwiązania te umożliwiają programowanie, monitorowanie i kontrolowanie całej inteligentnej armatury.

Drugim zagadnieniem jest utrzymanie obiektu w czystości. Możliwe jest np. wykorzystanie internetu rzeczy (IoT) do monitorowania stanu urządzeń (np. ilość papieru/ręcznika w podajniku czy mydła lub żelu dezynfekującego w dozowniku). Urządzenia muszą być wyposażone w odpowiednie czujniki. Z kolei inteligentne systemy zarządzania energią i wodą pozwalają śledzić zużycie energii elektrycznej i wody w czasie rzeczywistym i elastycznie ograniczać zużycie w okresach o mniejszym natężeniu ruchu.

W przypadku stosowania rozwiązań IoT kluczowe jest zapewnienie cyberbezpieczeństwa. Urządzenia powinny być zarządzane z osobnej, zabezpieczonej silnym hasłem podsieci. Należy pamiętać o regularnej aktualizacji oprogramowania. Istotnym elementem jest także kontrola zapewniająca, że dostęp do systemu zarządzania mają tylko osoby z odpowiednimi uprawnieniami, korzystające z bezpiecznego sprzętu, np. niedopuszczalne jest używanie niechronionych prywatnych laptopów czy smartfonów.

Literatura

1. Promińska Marta, Redukcja zużycia wody pitnej w systemach certyfikacji wielokryterialnej, „Warunki Techniczne.PL” 5(31)/2019

2. Ryńska Joanna, Gospodarowanie wodą w zrównoważonych obiektach użyteczności publicznej, „Rynek Instalacyjny” 12/2024, https://www.rynekinstalacyjny.pl/artykul/projektowanie-wod-kan/149096,gospodarowanie-woda-w-budownictwie-zrownowazonym 

3. Warszawski Standard Zielonego Budynku, https://nowy.bip.um.warszawa.pl/web/prezydent/-/zarzadzenie-nr-1520/2024-z-2024-09-09 (dostęp: 4.06.2025)

4. Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad, Wytyczne projektowania i etapowania MOP, Warszawa 2009

5. Materiały techniczne firm: Akcjum, Deante, Delabie, Grohe, Ferro, FM Mattson, KFA Armatura, Kuchinox, Oras, SCHELL