Jakość i bezpieczeństwo zdrowotne wody a wewnętrzne instalacje wodociągowe

Dyrektywa DWD definiuje wewnętrzny system wodociągowy (w języku polskim częściej stosuje się określenie „instalacja”) jako: przewody wodociągowe wraz z uzbrojeniem i urządzeniami, które są zainstalowane między kranami używanymi zwykle do poboru wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi, zarówno w obiektach publicznych, jak i prywatnych, a siecią dystrybucyjną, ale jedynie jeśli nie podlegają, zgodnie z odpowiednimi przepisami prawa krajowego, kompetencji dostawcy wody w zakresie jego obowiązków [1]. Instalacje wewnętrzne objęto zapisami dyrektywy jako ogniwo łańcucha dostaw wody, ponieważ mogą wpływać na jakość wody przeznaczonej do spożycia w punkcie jej poboru (kran u konsumenta [1]).

Jako zagrożenia ze strony wewnętrznych instalacji wodnych dyrektywa wymienia przede wszystkim obecność bakterii z rodzaju Legionella w instalacjach c.w.u. oraz ołowiu m.in. wymywanego ze starych instalacji (przewodów i armatury). Wprowadza więc dla tych dwóch zanieczyszczeń obowiązkowe wartości parametryczne, które mają być przestrzegane w miejscu, w którym woda wypływa z kranów używanych zwykle do poboru wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi [1]. Jednak zamiast obowiązku monitorowania instalacji we wszystkich budynkach (ze względu na nadmierne koszty), przyjęto podejście polegające na ocenie ryzyka i zarządzaniu nim.

Ocena ryzyka w wewnętrznych systemach wodociągowych uwzględniająca także zastosowane produkty i materiały [1] powinna obejmować monitorowanie głównie obiektów priorytetowych (w odniesieniu do bakterii Legionella lub ołowiu każde państwo może zdecydować, czy monitorowanie tych parametrów ma skupić się na tych obiektach priorytetowych), definiowanych jako wskazane przez państwa członkowskie duże obiekty niemieszkalne, w których duża liczba użytkowników może być narażona na ryzyko związane z wodą, w szczególności duże obiekty użyteczności publicznej [1]. Oceny ryzyka powinni dokonać właściciele lub zarządcy nieruchomości, uwzględniając:

• ogólną analizę potencjalnych ryzyk związanych z wewnętrznym systemem wodociągowym oraz z produktami i materiałami użytymi w tym systemie, a także ustalenie, czy te ryzyka mają wpływ na jakość wody w punktach czerpalnych wody pitnej w nieruchomości;
• wyniki badań w kierunku bakterii z rodzaju Legionella w c.w.u. lub wyniki badań stężenia ołowiu w wodzie znajdującej się w wewnętrznym systemie wodociągowym – w przypadku obiektów priorytetowych lub innych obiektów, w których ocena ogólna wskaże na ryzyko zagrożenia spowodowane przez ołów lub bakterie Legionella [1].

Ocena ryzyka wewnętrznych systemów wodociągowych w obiektach istniejących ma być pierwszy raz sporządzona do 30 czerwca 2028 r. (a następnie co 6 lat), natomiast w obiektach nowych (oddanych do użytkowania po 30 czerwca 2028 r.) właściciel lub zarządca nieruchomości będzie sporządzał ocenę ryzyka w ciągu 6 miesięcy od dnia oddania budynku do użytkowania. W obiekcie priorytetowym lub w przypadku zidentyfikowania zagrożeń spowodowanych przez ołów lub bakterię Legionella, ocenę ryzyka (wraz z informacją o działaniach w celu jego zmniejszenia) trzeba będzie udostępnić inspektorowi sanitarnemu [2].

Wymogi dyrektywy mają być wprowadzone do polskiego prawa przede wszystkim poprzez zmianę ustawy z 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków [3] oraz wydanie odpowiednich rozporządzeń. Takie rozporządzenie powinno objąć m.in. wskazanie obiektów priorytetowych – dyrektywa do przykładowych obiektów priorytetowych zalicza: szpitale, placówki opieki zdrowotnej, domy opieki, placówki opieki nad dziećmi, szkoły, placówki oświatowe, obiekty zakwaterowania, restauracje, bary, ośrodki sportowe i centra handlowe, obiekty wypoczynkowe, rekreacyjne i wystawowe, zakłady karne i campingi [1].

Zagrożenia dla jakości wody w instalacjach wewnętrznych

Ogólna analiza ryzyka wewnętrznej instalacji wodociągowej w rozumieniu dyrektywy DWD pozwala ocenić, czy parametry techniczne, układ i wykonanie instalacji oraz warunki jej eksploatacji stanowią czynniki ryzyka obecności zanieczyszczeń: ołowiu (Pb) i bakterii z rodzaju Legionella.

Ołów (Pb), powszechnie występujący w przyrodzie metal ciężki o liczbie atomowej 82, znany jest ze szkodliwego wpływu na organizm człowieka już od czasów starożytnych. Fizjologicznie pierwiastek ten nie występuje w ciele człowieka, dlatego nawet jego małe dawki oddziałują toksycznie na tkanki i narządy. Spowodowane jest to dużą aktywnością ołowiu na poziomie komórek (zaburzanie równowagi w komórkach, zakłócanie syntezy białek, wpływ na transport jonów czy stres oksydacyjny).

Problem stanowi akumulacja ołowiu w tkankach i narządach – głównie w kościach, ale także w wątrobie, nerkach, mięśniach, skórze, tkance tłuszczowej, płucach, mózgu, naczyniach krwionośnych i tkance łącznej. Przyswajalność ołowiu, jego kumulacja oraz wpływ na organizm są większe w organizmach dzieci niż u osób dorosłych. Ołów w wewnętrznych instalacjach wodociągowych pochodzi z rur i armatur zawierających ten pierwiastek, z których jest wypłukiwany przez wodę wodociągową (ze względu na dobre własności techniczne historycznie był szeroko używany jako materiał na rury oraz uszczelniania, ale też jako składnik stopów, z których wykonuje się np. kształtki czy zawory).

Problemem na terenie całej UE pozostaje obecność starych przyłączy oraz instalacji z rur ołowianych oraz armatury wykonanej ze stopów o wysokiej zawartości tego pierwiastka. W Polsce dotyczy to przede wszystkim starszej armatury wykonanej ze stopów miedzianych zawierających ołów, natomiast w przypadku instalacji i przyłączy skala problemu jest znacznie mniejsza niż w innych krajach UE [4].

Bakterie z rodzaju Legionella to drobne Gram-ujemne, niezarodnikujące pałeczki tlenowe z rodziny Legionellaceae, powodujące u człowieka różne (także groźne) choroby układu oddechowego określane jako legionellozy [4–7]. Zakażenie następuje poprzez wdychanie aerozolu wodno-powietrznego powstającego przy normalnym użytkowaniu instalacji (mycie rąk, korzystanie ze zlewozmywaka kuchennego, natrysk), którego krople (głównie o średnicy 0,2–0,5 μm) zawierają bakterie [5–8].

Bakterie Legionella występują m.in. w ślepych odcinkach sieci wodociągowej (np. nieużywana instalacja cyrkulacyjna); głowicach natryskowych, wylewkach baterii, nasadkach sitkowych baterii umywalkowych i innych elementach, które mogą być pokryte osadem wapiennym (kamieniem kotłowym), a także w zbiornikach akumulacyjnych ciepłej wody. Namnażają się w środowisku o temperaturze w zakresie 25–46°C (optymalna temperatura 35–37°C) i pH od 5,5 do 9,2 (optymalne 7,0), choć w wodzie o temperaturze 5–24°C oraz 46–55°C mogą przeżyć nawet do roku jako pasożyty wewnątrzkomórkowe pierwotniaków [5–8]. Dobre warunki bytowania mają w warstwie błony biologicznej (biofilmu), który powstaje na powierzchniach wewnętrznych rur instalacji wodnej.

Jeśli zatem ogólna analiza ryzyka występowania tych zagrożeń prowadzi do stwierdzenia, że istnieje ryzyko dla zdrowia ludzkiego związane z wewnętrznym systemem wodociągowym lub powiązanymi z nim produktami i materiałami, lub gdy monitorowanie wartości parametrycznych (por. tabela 1) wykaże, że nie są one spełnione, państwo członkowskie powinno zapewnić zastosowanie odpowiednich środków w celu wyeliminowania lub zmniejszenia ryzyka niezgodności z wartościami parametrycznymi [1].

Wśród ogólnie scharakteryzowanych odpowiednich środków znalazło się ogólne bezpośrednie odniesienie do baterii Legionella i stężenia ołowiu:

e) w odniesieniu do bakterii Legionella, zapewnianie skutecznych i proporcjonalnych do ryzyka środków kontroli i zarządzania w celu zapobiegania występowaniu ognisk choroby lub wyeliminowania ewentualnych ognisk; oraz

f) w odniesieniu do ołowiu, o ile będzie to wykonalne ekonomicznie i technicznie, wdrożenie środków dotyczących wymiany elementów zawierających ołów w istniejących wewnętrznych systemach wodociągowych [1].

Wspomniane środki obejmują wiele rozwiązań technicznych – projektowych, wykonawczych i eksploatacyjnych – które mogą dotyczyć każdego etapu życia budynku i jego instalacji. Co ważne, wiele z tych rozwiązań można i należy uwzględnić w budynkach nowych i remontowanych, uzyskując w instalacjach wodociągowych poziom bezpieczeństwa zdrowotnego wody, który spełnia wymagania ogólnej analizy ryzyka (do 2028 roku).

Eliminacja ołowiu z instalacji wodnych

Ze względu na negatywny wpływ ołowiu na zdrowie WHO zaleca, aby stężenia tego pierwiastka w wodzie były tak niskie, jak to w praktyce możliwe [10]. Zalecenie to dyrektywa DWD określa także liczbowo – zalecana wartość parametryczna (graniczna) w okresie przejściowym (przez 15 lat po dniu wejścia w życie dyrektywy, czyli do 12 stycznia 2036 r.) to obowiązujące obecnie 10 μg/l, jednak najpóźniej do zakończenia okresu przejściowego powinna ona wynosić 5 μg/l [1].

W starszych budynkach na terenie Unii głównym problemem technicznym wciąż pozostają rurowe instalacje wykonane z ołowiu. Dyrektywa zaleca, by – szczególnie w przypadku naprawy lub wymiany instalacji – zastępować elementy zawierające ołów przez elementy wykonane z nowych materiałów przeznaczonych do kontaktu z wodą pitną. Wpływ tych materiałów na wodę powinien być taki, aby w wodzie w punkcie poboru (z kranu) stężenie ołowiu było nie wyższe niż 5 μg/l [1, 10].

Zgodnie z tą zasadą w nowych instalacjach wodnych stosuje się złączki bezołowiowe – jeśli konieczne jest zastosowanie złączek mosiężnych, należy stosować wyroby z mosiądzu bezołowiowego, tj. zawierającego nie więcej niż 0,1% Pb. Stosuje się rozwiązania z mosiądzu krzemowego (CuSi), który dodatkowo ze względu na wysoką zawartość krzemu (> 2,7%) zapewnia wysoką odporność wykonanych z niego złączek na korozję naprężeniową.

Z kolei produkty, które mają charakter sprzętu elektrycznego i/lub elektronicznego – czyli w instalacjach wodociągowych zawory elektromagnetyczne – muszą spełniać wymogi dyrektywy 2011/65/UE (RoHS), która wyklucza stosowanie w tych produktach substancji niebezpiecznych, takich jak ołów, ale także kadm, rtęć, chrom (VI) czy ftalany [11].

Strategie techniczne ochrony instalacji wodnych przed bakteriami Legionella

W projektowaniu, wykonaniu i eksploatacji wewnętrznych instalacji wodociągowych należy uniemożliwić bakteriom Legionella namnażanie w instalacjach – mając na uwadze, że rozwojowi Legionelli sprzyjają m.in.

• rozbudowana instalacja wewnętrzna,
• występujące martwe (ślepe) odcinki przewodów cyrkulacyjnych oraz zbyt mały przepływ wody (w tym okresowe dłuższe przerwy w użytkowaniu instalacji),
• zbyt niska temperatura ciepłej wody lub zbyt wysoka temperatura wody zimnej,
• obecność biofilmu na ścianach rur i den zbiorników, nieodpowiednia jakość wody,
• wiek i ogólnie zły stan instalacji [8].

Większość działań związanych z bakterią Legionella dotyczy instalacji c.w.u., choć coraz częściej uwzględnia się ryzyko jej namnażania w instalacji wody zimnej, jeśli temperatura wody w instalacji przekroczy 25°C. Problem ten może wystąpić w takich sytuacjach jak: nagrzewanie wody zimnej w sieci zasilającej, nieprawidłowa izolacja przewodów wody zimnej lub jej brak (co powoduje wymianę ciepła między przewodami prowadzonymi w jednym szachcie) czy nagrzewanie przewodów od ciepła skumulowanego w przegrodach budowlanych [12, 13].

Instalację należy zatem zaprojektować tak, by w całej zapewnić utrzymanie odpowiedniej temperatury wody ciepłej – co najmniej 50°C, a w instalacjach o dużej pojemności 60°C – oraz ochronę instalacji wody zimnej przed przegrzaniem (poprzez izolację przewodów). Należy chronić także podgrzewacze lub zasobniki – odpowiednio dobrana pojemność zbiorników, ich konstrukcja oraz eksploatacja powinny zapobiegać stagnacji wody i powstawaniu osadów. W przypadku instalacji o pojemności większej niż 3 l należy stosować cyrkulację lub podgrzewanie wspomagające.

Jak wskazuje Państwowy Zakład Higieny, problem powstawania biofilmu na wewnętrznych powierzchniach rur dotyczy każdego materiału instalacyjnego, zróżnicowany jest natomiast czas jego tworzenia i grubość warstwy. Przy wyborze materiału można natomiast uwzględnić planowaną ochronę instalacji przed Legionellą (rodzaj dezynfekcji stałej lub okresowej), zwracając uwagę na odporność na wysoką temperaturę i środki dezynfekcyjne (np. miedź i polietylen mogą być podatne na uszkodzenia powodowane przez związki chloru) [14, 15].

W zakresie eksploatacji należy przede wszystkim zapewnić właściwą temperaturę wody (w tym przez izolację termiczną przewodów, zarówno wody ciepłej, jak i zimnej) oraz wyeliminować jej stagnację – poprzez regulację urządzeń oraz ustawienie i utrzymanie prawidłowych przepływów cyrkulacyjnych. Urządzenia wodne w punktach poboru należy utrzymywać w czystości, a zbiorniki (zasobnika lub podgrzewacza) okresowo opróżniać, czyścić z osadów, płukać i dezynfekować.

Aby zapobiegać namnażaniu Legionelli, stosuje się dezynfekcję stałą lub okresową – dla zapobiegania rozwojowi bakterii, oraz szokową, którą należy przeprowadzić po przekroczeniu dopuszczalnej liczby bakterii Legionella w instalacji. Zgodnie z WT instalacje wody ciepłej muszą umożliwić uzyskanie w punktach czerpalnych wody o temperaturze nie niższej niż 55°C i nie wyższej niż 60°C, a także przeprowadzanie ciągłej lub okresowej dezynfekcji metodą chemiczną lub fizyczną (w tym okresowe stosowanie metody dezynfekcji cieplnej), bez obniżania trwałości instalacji i zastosowanych w niej wyrobów [16].

Dobrze przeprowadzona dezynfekcja powinna eliminować nie tylko same bakterie Legionella obecne w wodzie, lecz także pierwotniaki – głównie ameby – w komórkach, w których ta bakteria bytuje i przeżywa mimo trudnych warunków. Dezynfekcja powinna również niszczyć biofilm, który stanowi dla Legionelli barierę ochronną przed środkami chemicznymi lub oddziaływaniem wysokiej temperatury. Jeśli biofilm pozostanie w instalacji, krótko po przeprowadzeniu dezynfekcji nastąpi rekolonizacja bakterii [14].

Dostępne są dwa rodzaje dezynfekcji: chemiczna (z wykorzystaniem np. chloru, podchlorynu sodu, podchlorynu wapnia, dwutlenku chloru, chlorku bromu, ozonu, jonów srebra i miedzi etc.) i fizyczna (za pomocą podwyższonej temperatury, ultradźwięków, promieniowania elektromagnetycznego – w tym promieniowania UV-C, RTG i gamma oraz filtracji).

Metoda termiczna polega na odpowiednio długim przepłukaniu instalacji c.w.u. wodą o takiej temperaturze, aby w punktach czerpalnych płynęła woda o temperaturze > 60–65°C. Warunki Techniczne wskazują, że przeprowadzenie dezynfekcji cieplnej wymaga uzyskania w punktach czerpalnych temperatury wody nie niższej niż 70°C i nie wyższej niż 80°C [16]. Problemem może być dokładność tej metody – jeśli woda o temperaturze > 70°C nie dotrze do martwych końców i nie usunie biofilmu, po płukaniu bakterie Legionella powracają po kilku dniach.

W instalacjach obsługujących np. budynki użyteczności publicznej czy budynki zamieszkania zbiorowego często stosuje się prewencyjną dezynfekcję silnym utleniaczem – dwutlenkiem chloru (ClO₂). Cenna duża aktywność chemiczna tego związku ma też minus – gaz „zużywa się” w obecności materii organicznej, przez co jego stężenie spada, zanim dotrze do oddalonych punktów instalacji. Wadami tej metody jest tworzenie się produktów ubocznych (chloryny i podchloryny) – choć w przypadku ClO₂ ryzyko to jest mniejsze niż w przypadku Cl2 – oraz wzrost korozyjności wody. Z tego powodu związków chloru nie należy stosować w instalacjach miedzianych i polietylenowych [15].

Dobrym rozwiązaniem dezynfekcji ciągłej – szczególnie w instalacjach, gdzie niemożliwe jest utrzymanie temperatury poza granicami rozwoju Legionelli – jest kontrolowana, ciągła jonizacja wody. Następuje ona przy użyciu jonów Ag+ oraz Cu₂+, wytwarzanych w procesie elektrolizy w generatorze jonów. Jony te mają charakter bakteriobójczy – usuwają z wody wolne bakterie, ale też skutecznie niszczą strukturę biofilmu, co eliminuje środowisko bytowania tej bakterii. W pierwszej fazie dezynfekcji tą metodą stężenie bakterii w wodzie może wzrosnąć (następuje wypłukiwanie biofilmu do wody), dlatego ważny jest odpowiednio długi czas dezynfekcji po rozpoczęciu pracy elektrod w istniejącej instalacji. Ta metoda dezynfekcji wymaga monitorowania stężenia jonów w wodzie i regularnej wymiany elektrod.

Do miejscowego usuwania bakterii Legionella można zastosować naświetlanie promieniami UV-C o długości fali 220–320 nm. Promienie UV-C usuwają bakterie obecne w strumieniu przepływającej wody (bez wpływu na jej korozyjność i bez wytwarzania produktów ubocznych), dzięki temu do przyborów dociera czysta woda, jednak nie oddziałują one na najbardziej problematyczne martwe końce instalacji.

W obiektach opieki zdrowotnej, gdzie przebywają chorzy o obniżonej odporności (np. na oddziałach onkologicznych, intensywnej opieki medycznej czy transplantologii) stosuje się także systemy mikro- i ultrafiltracji.

Ochrona sieci przed przepływem zwrotnym z instalacji

Bakterie Legionella i ołów są zanieczyszczeniami, których źródłem może być wewnętrzna instalacja wodociągowa, a których skutki odczują użytkownicy tej instalacji. Jednak instalacja wodociągowa w budynku może być także źródłem zagrożenia dla bezpieczeństwa wody sieciowej. Przepływ zwrotny – cofnięcie do instalacji lub sieci wody zużytej wcześniej na potrzeby bytowo-gospodarcze lub przemysłowe – może pojawić się w wyniku nagłego spadku ciśnienia w instalacji (awaria, duży rozbiór wody). Niesie on ryzyko zanieczyszczenia chemicznego i mikrobiologicznego – w polskim prawie i praktyce istnieją już dziś przepisy, wytyczne i dobre praktyki mówiące o ochronie instalacji i sieci przed przepływem zwrotnym.

Obowiązek zabezpieczenia przed przepływem zwrotnym jest określony w WT – w instalacji wodociągowej należy stosować zabezpieczenia uniemożliwiające wtórne zanieczyszczenie wody, w szczególności zabezpieczenie takie należy zastosować za każdym zestawem wodomierza głównego od strony instalacji [16]. Zabezpieczenie należy dobierać zgodnie z normą PN-EN 1717 [17] (przywołaną w WT [16]).

Norma ta określa pięć kategorii płynów, które mogą mieć kontakt z wodą pitną:

• pierwsza – woda wypływająca bezpośrednio z sieci wodociągowej (przeznaczona do spożycia);
• druga – płyn zdatny do konsumpcji przez człowieka, łącznie z wodą pochodzącą z instalacji wodociągowej, gdzie mogły nastąpić zmiany w smaku, zapachu, barwie lub temperaturze (np. woda z podgrzewacza c.w.u.);
• trzecia – płyn stanowiący pewne zagrożenie dla zdrowia człowieka z uwagi na obecność jednej lub wielu substancji szkodliwych (np. woda z instalacji c.o. bez dodatków);
• czwarta – płyn stanowiący zagrożenie dla zdrowia człowieka z uwagi na obecność jednej lub wielu substancji toksycznych, radioaktywnych, mutagennych bądź rakotwórczych (np. woda z instalacji c.o. z dodatkami, np. inhibitorami korozji i płynami przeciw zamarzaniu);
• piąta – płyn stanowiący zagrożenie dla zdrowia człowieka z powodu obecności substancji mikrobiologicznych bądź wirusowych (np. woda z basenu bez systemu dezynfekcji, woda odpływająca z pralki lub zmywarki) [15].

Do kategorii tych przyporządkowane są 23 rodzaje zespołów zabezpieczających, pogrupowane w ramach ośmiu rodzin (A, B, C, D, E, G, H i L) i typów (wariantów). Dla każdego z nich norma PN-EN 1717 [17] wskazuje najwyższą kategorię płynu, przed którym dane zabezpieczenie chroni sieć lub instalację. Zabezpieczenie odpowiednie do ochrony przed płynami kategorii wyższej stanowi również ochronę przed płynami kategorii niższej.

Oprócz zabezpieczenia punktu początkowego wewnętrznej sieci wodociągowej (za zestawem wodomierza głównego od strony instalacji w przypadku budynków mieszkalnych sprawdzi się zawór EA, dla budynków z lokalami użytkowymi i usługowymi częściej zabezpieczenie BA) zabezpieczenia te należy stosować:

• w każdym punkcie czerpalnym (przybory sanitarne oraz urządzenia AGD są w większości fabrycznie wyposażone we własne zespoły zabezpieczające);
• na każdym odgałęzieniu zasilającym zarówno część produkcyjną i usługową, jak i wyposażenie specjalne i dodatkowe: basen, instalacja hydrantowa, instalacja zraszania ogrodowego, instalacja tryskaczowa/zraszaczowa, zespół kotłowy, przyłącze węża do spłukiwania posadzki itd. (zabezpieczenie CA lub BA);
• w instalacjach dualnych na połączeniu instalacji wody wodociągowej i wody deszczowej (zabezpieczenie AA);
• w innych urządzeniach technologicznych, które najczęściej występują w lokalach użytkowych na parterze budynku.

Obowiązek stosowania zabezpieczenia i sposób jego realizacji na przyłączu wodociągowym (por. rys. 5) często wskazują zakłady wodociągowe (dostawcy wody). Jednocześnie regulaminy dostawców mówią, że za utrzymanie instalacji w stanie technicznym uniemożliwiającym wtórne zanieczyszczenie wody w wyniku skażenia odpowiada odbiorca wody.

Zgodnie z art. 62 Prawa budowlanego [18], urządzenia zabezpieczające powinny być poddawane przynajmniej raz w roku kontroli stanu technicznego, przeprowadzonej przez osobę mającą uprawnienia budowlane w specjalności instalacyjnej. Zarówno WHO, jak i producenci urządzeń zalecają, by były to osoby nie tylko mające formalne uprawnienia, ale też przeszkolone do wykonywania tych specjalistycznych kontroli. WHO wskazuje wręcz, by kontrola odbywała się co pół roku, a przynajmniej raz w roku – konserwacja [19].

Ważnym wyzwaniem przy doborze zabezpieczenia przed przepływem zwrotnym jest wyważenie proporcji między bezpieczeństwem instalacji dla danego rodzaju budynku (np. budynki opieki zdrowotnej wymagają najwyższej ochrony ze względu na zagrożenie przepływem zwrotnym płynu zawierającego bakterie czy wirusy – kategoria 5), specyficznymi wymaganiami inwestora oraz względami ekonomicznymi. Urządzenia zabezpieczające odpowiednie dla płynów wyższych kategorii są droższe, a podczas normalnej eksploatacji cechują się wyraźnie wyższymi oporami przepływu niż zabezpieczenia dla płynów niższej kategorii.

Z kolei w przypadku budynków istniejących, szczególnie starszych i większych, problemami zidentyfikowanymi przez WHO mogą być nieudokumentowane połączenia między instalacjami wody pitnej i wody nienadającej się do picia (np. na cele pożarowe); urządzenia (np. do uzdatniania wody) zamontowane samodzielnie przez użytkowników bez odpowiednich zabezpieczeń przed przepływem zwrotnym, oraz starsze przybory sanitarne, których nie wyposażono fabrycznie w takie zabezpieczenia [19].

WHO w swoim dokumencie dotyczącym oceny ryzyka i zarządzania ryzykiem w zakresie wewnętrznych systemów wodociągowych [18] wskazuje także, że elementami zarządzania ryzykiem w zakresie przepływów zwrotnych są implementacja konkretnych środków technicznych (fizyczne oddzielenie i oznakowanie instalacji wodnych dostarczających różne rodzaje wody; ograniczenie do minimum przypadkowych lub nieumyślnych połączeń między różnymi instalacjami i montaż zabezpieczeń przed przepływem zwrotnym tam, gdzie jest to wymagane, oraz utrzymywanie nadciśnienia w instalacji wodnej) oraz wprowadzenie określonych procedur zarządzania (procedura montażu lub wymiany instalacji rurowej i armatury, zlikwidowanie niecelowych połączeń między różnymi instalacjami oraz opracowanie procedury dezynfekcji i spłukiwania skażonych stref).

Literatura

1. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/2184 z dnia 16 grudnia 2020 r. w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi (Dz. Urz. UE L 435 z 23.12.2020)
2. Ministerstwo Infrastruktury, Dyrektywa w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi. Nowe przepisy w pigułce
3. Ustawa z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (DzU 2001, nr 72, poz. 747)
4. Odpowiedź podsekretarza stanu w Ministerstwie Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej – z upoważnienia ministra – na interpelację nr 2388 w sprawie ołowianych przyłączy w sieciach wodociągowych w Polsce stanowiących zagrożenie dla zdrowia ludzi, https://sejm.gov.pl/Sejm7.nsf/InterpelacjaTresc.xsp?key=11BA5897 (dostęp: 10.07.2025)
5. Bartram Jamie, Chartier Yves, Lee John V., Pond Katie, Surman-Lee Susanne, Legionella and the prevention of legionellosis, WHO Library Cataloguing-in Publication Data, World Health Organization, 2007
6. Kaiser Krzysztof, Legionella w wewnętrznych instalacjach wodociągowych, „Rynek Instalacyjny” 1–2/2013 https://www.rynekinstalacyjny.pl/artykul/instalacje-wodociagowe-i-c-w-u/16795,legionella-w-wewnetrznych-instalacjach-wodociagowych 
7. Matuszewska Renata, Szczotko Maciej, Ocena występowania punktowego i systemowego zanieczyszczenia bakteriami z rodzaju Legionella w instalacjach wodociągowych wody ciepłej, „Instal” 11/2020. DOI: 10.36119/15.2020.11.5
8. Lasocka-Gomuła Iwona, Rzepecki Tadeusz (red.), Legionella spp. Kompendium wiedzy, Zeszyt specjalny Izby Gospodarczej „Wodociągi Polskie”, Warszawa 2023
9. Szczotko Maciej, Biofilm – krótka charakterystyka obrostów mikrobiologicznych związanych z instalacjami wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi, „Roczniki Państwowego Zakładu Higieny”, 58(4)/2007, s. 667–675
10. WHO, Lead in drinking-water: Health risks, monitoring and corrective actions, https://www.who.int/publications/i/item/9789240020863 (dostęp: 10.07.2025)
11. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/65/UE z dnia 8 czerwca 2011 r. w sprawie ograniczenia stosowania niektórych niebezpiecznych substancji w sprzęcie elektrycznym i elektronicznym (wersja przekształcona). Tekst skonsolidowany: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/HTML/?uri=CELEX:02011L0065-20250101 (dostęp: 1.07.2025)
12. Ryńska Joanna, Jak uzyskać i utrzymać prawidłową temperaturę wody zimnej, „Rynek Instalacyjny” 10/2023 https://www.rynekinstalacyjny.pl/artykul/instalacje-wodociagowe-i-c-w-u/161563,jak-uzyskac-i-utrzymac-prawidlowa-temperature-wody-zimnej 
13. Drabecka Marzena, Mróz Kazimierz, Rozwiązania ponadstandardowe w instalacjach wodnych, „Warunki Techniczne” 3(44)/2022
14. Szczotko Maciej, Matuszewska Renata, Ocena podatności materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z wodą do spożycia przez ludzi na tworzenie się biofilmu – aktualne problemy towarzyszące ocenie higienicznej, „Gaz Woda i Technika Sanitarna” 10/2019, s. 314–319
15. Stosowanie CLO2 do dezynfekcji wody pitnej. Oświadczenie Polskiego Stowarzyszenia Producentów Rur i Kształtek z Tworzyw Sztucznych, https://www.prik.pl/informacje/informacje-techniczne (dostęp: 10.07.2025)
16. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (t.j. DzU 2022, poz.1225)
17. PN-EN 1717:2003 Ochrona przed wtórnym zanieczyszczeniem wody w instalacjach wodociągowych i ogólne wymagania dotyczące urządzeń zapobiegających zanieczyszczaniu przez przepływ zwrotny
18. Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane (DzU 2018, poz. 1202, 1276, 1496 i 1669)
19. WHO, Bezpieczeństwo wodne w budynkach, Główny Inspektorat Sanitarny, Warszawa 2011
20. Materiały firm Bifipro, Caleffi, Danfoss, ESBE, EWE Armatura, Ferro, Gebo, Grundfos, KFA, Pipelife, Purion, Necon, Sanha, Watts