Bezpieczeństwo pracy w obiektach infrastruktury kanalizacyjno-ściekowej

Pracownicy sektora kanalizacyjnego, zatrudnieni w oczyszczalni ścieków lub zajmujący się konserwacją sieci kanalizacyjnej (co wymaga schodzenia do włazowych studzienek rewizyjnych) są narażeni na zagrożenia spowodowane czynnikami fizycznymi, chemicznymi i biologicznymi, których szkodliwość zależy m.in. od wielkości i układu technologicznego oczyszczalni, ale też od warunków meteorologicznych i przyrodniczych. Istotną grupą tych zagrożeń są zanieczyszczenia przenoszone drogą powietrzną:

• zanieczyszczenia gazowe, w tym gazy toksyczne i wybuchowe;
• bioaerozol zawierający liczne zanieczyszczenia mikrobiologiczne i patogeny;
• odory (zapachy złowonne), czyli substancje lotne powodujące uciążliwość zapachową.

Zmiany urbanizacyjne sprawiają, że budynki mieszkalne i komercyjne stawiane są coraz bliżej oczyszczalni ścieków. Bioaerozol wykrywany jest w odległości nawet do 3000 m od oczyszczalni [1], a uciążliwość zapachowa utrzymuje się w odległości nawet do 1000 m od tych obiektów [2]. Oznacza to, że oczyszczalnie mogą stanowić zagrożenie także dla okolicznych mieszkańców. Ogranicza się je poprzez zastosowanie odpowiednich działań organizacyjnych, ale także rozwiązań i środków technicznych, poczynając od projektowania, po rygorystyczne przestrzeganie przepisów i stosowanie dobrych praktyk w trakcie eksploatacji.

Szkodliwe zanieczyszczenia gazowe

Ze ścieków transportowanych siecią kanalizacyjną oraz kolektorami uwalniane są gazy powstające w procesach gnilnych i fermentacyjnych zachodzących przy podwyższonej temperaturze i ograniczonej zawartości tlenu. Na ich oddziaływanie najbardziej narażone są osoby pracujące na wolnym powietrzu na terenie oczyszczalni oraz zajmujące się konserwacją sieci kanalizacyjnej [3, 4]. W oczyszczalniach ścieków – przede wszystkim w takich obiektach, jak: komora ścieków, komora krat, komory fermentacyjne i instalacja biogazu, piaskowniki i sitopiaskowniki, zraszacze biobloków czy zbiorniki zamknięte lub zagrożone wybuchem [3] – oraz w kanałach sieci kanalizacyjnej (co oznacza narażenie podczas prac w studzienkach kanalizacyjnych) głównymi zagrożeniami gazowymi są:

• siarkowodór (H₂S) – gaz silnie toksyczny (w Polsce normatywy dla niego wynoszą: NDSCh – 14 mg/m³ i NDS – 7 mg/m³) [5], cięższy od powietrza, a przez to zalegający w studzienkach i zagłębieniach lub w niżej położonych częściach pomieszczeń. Choć cechuje go charakterystyczny zapach zgniłych jaj wyczuwalny dla człowieka nawet przy stężeniu 0,18 mg/m³, stężenie od 140 mg/m³ powoduje porażenie zakończeń nerwowych, co skutkuje brakiem reakcji na zapach [6, 7]. Największe stężenia notowane są w kanałach, budynkach krat i budynkach odwadniania osadu [4, 6];
• metan (CH₄) – lżejszy od powietrza bezwonny gaz, mogący tworzyć mieszaninę wybuchową z powietrzem, a w wysokich stężeniach powodujący wypieranie tlenu. W biogazowniach może wystąpić jego niekontrolowany wyciek, a np. w studzienkach kanalizacyjnych istnieje ryzyko jego ciągłej obecności i wysokiego stężenia powodujące wypieranie tlenu [8, 9];
• dwutlenek węgla (CO₂) – bezwonny gaz cięższy od powietrza, a przez to wypierający tlen – choć sam nie jest toksyczny, przyczynia się do niedotlenienia organizmu i jego poważnych skutków, a także przyspiesza oddychanie i pracę serca, wspomagając pochłanianie toksycznych gazów [4, 8, 9];
• lotne związki organiczne (etylobenzen, p-ksy­len, m-ksylen, toluen, benzen, metyloetyloketon) obecne przede wszystkim w budynkach krat, dokąd dopływają surowe ścieki [4].

Źródłem zagrożeń są także odczynniki chemiczne magazynowe i stosowane na terenie oczyszczalni i stanowiące substancje niebezpiecznie, takie jak: chlor, podchloryn sodowy, siarczan glinowy i żelazawy, chlorek żelazawy, wapno, wapno chlorowane, fluorokrzemian sodowy, kwas fluorokrzemowy, ozon, kwas siarkowy, kwas solny, wodorotlenek sodowy, krzemian sodowy, tiosiarczan sodu, węgiel aktywny [3].

Czytaj również: Toalety przenośne na budowie – dlaczego warto postawić na takie rozwiązanie? >>

Rozwiązaniami zmniejszającymi zagrożenie pracowników związane z wymienionymi zanieczyszczeniami są m.in.: odpowiednie środki ochrony dróg oddechowych, odpowiednia odzież ochronna, prawidłowa wentylacja pomieszczeń najbardziej narażonych na występowanie zanieczyszczeń gazowych oraz detekcja zanieczyszczeń – najlepiej systemowa, łącząca zastosowanie indywidualnych mierników przenośnych stanowiących środki ochrony osobistej z systemem stacjonarnym, umożliwiającym nie tylko monitoring zanieczyszczeń i alarmowanie, ale też autonomiczne zadziałanie odpowiednich środków technicznych (np. zwiększenie intensywności wentylacji lub uruchomienie awaryjnej wentylacji mechanicznej) [8, 9].

Literatura

1. Rauba Małgorzata, Murawska Justyna, Organizacja pracy miejskiej oczyszczalni ścieków w Białymstoku w kontekście ograniczenia zanieczyszczeń mikrobiologicznych wprowadzanych do atmosfery, „Akademia Zarządzania” 6(2)/2022, s. 223–243, DOI: 10.24427/az-2022-0023

2. Rackiewicz Iwona i in., Bezpieczne odległości od zabudowań dla przedsięwzięć, których funkcjonowanie wiąże się z ryzykiem powstawania uciążliwości zapachowej, Ministerstwo Klimatu i Środowiska, Warszawa 2020

3. Tyrka Dariusz, BHP w oczyszczalniach ścieków, „ATEST” 3/2024

4. Cyprowski Marcin, Krajewski Jan A., Czynniki szkodliwe dla zdrowia występujące w oczyszczalniach ścieków komunalnych, „Medycyna Pracy” 2003, 54 (1), s. 73–80

5. Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 12 czerwca 2018 r. w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (DzU 2018, poz. 1286, z późn. zm.)

6. Stetkiewicz Jan, Siarkowodór. Dokumentacja dopuszczalnych wielkości narażenia zawodowego, „Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy” 2011, 4(70), s. 97–117

7. Zatrucia ostre albo przewlekłe lub ich następstwa wywołane przez substancje chemiczne – siarkowodór, Instytut Medycyny Pracy im. J. Nofera, Łódź 2021

8. Chmielewski Krzysztof, Urządzenia do pomiaru stężeń gazów szkodliwych i zawartości tlenu, „Wodociągi – Kanalizacja” 2/2012 (96)

9. Domin Michał, Detekcja gazów w oczyszczalniach ścieków i biogazowniach, 2023, https://detektory.pl/detekcja-gazow-oczyszczalnia-sciekow (dostęp: 28.05.2024)

10. Tabela norm przydziału odzieży i obuwia roboczego, Zarządzenie nr 120.3.2013 Wójta Gminy Sulmierzyce z dnia 14 lutego 2013 r.

11. Rozporządzenie Ministra Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa z dnia 1 października 1993 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy eksploatacji, remontach i konserwacji sieci kanalizacyjnych (DzU 1993, nr 96, poz. 437)

12. Rozporządzenie Ministra Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa z dnia 1 października 1993 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy w oczyszczalniach ścieków (DzU 96, poz. 438)

13. Gołofit-Szymczak Małgorzata, Zapór Lidia, Zagrożenia biologiczne w oczyszczalniach ścieków, „Bezpieczeństwo Pracy” 3/2007

14. Korzeniewska Ewa, Emission of bacteria and fungi in the air from wastewater treatment plants – a review, „Frontiers in Bioscience” 3/2011, p. 393-407

15. Nowojewski Arkadiusz, Mniszek Wojciech, Analiza narażenia zawodowego pracowników oczyszczalni na szkodliwe czynniki biologiczne w typowej miejskiej oczyszczalni ścieków, Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Zarządzania Ochroną Pracy w Katowicach, 1(2)/2006, s. 7–34

16. Michalak Aleksandra, Pawlas Krystyna, Wpływ aerozolu biologicznego z oczyszczalni ścieków na zdrowie pracowników i okolicznych mieszkańców – analiza literaturowa, „Medycyna Środowiskowa – Environmental Medicine” 2012, Vol. 15, No. 4, p. 116–122

17. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (t.j. DzU 2022, poz. 1225)

18. PN-EN 14986:2017-02 Projektowanie wentylatorów pracujących w atmosferach potencjalnie wybuchowych

19. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/34/UE z dnia 26 lutego 2014 r. w sprawie harmonizacji ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do urządzeń i systemów ochronnych przeznaczonych do użytku w atmosferze potencjalnie wybuchowej (wersja przekształcona) (Dz.Urz. UE L 96/309 z 29.03.2014)

20. Borowski Jan, Mechanizmy emisji zanieczyszczeń, „Wodociągi-Kanalizacja” 5/2013, s. 84–89

21. Borowski Jan, Uciążliwość zapachowa a parowanie ścieków, „Rynek Instalacyjny” 6/2017, https://www.rynekinstalacyjny.pl/artykul/oczyszczanie-sciekow/30858,uciazliwosc-zapachowa-a-parowanie-sciekow  (dostęp: 28.05.2024)

22. Kośmider Joanna, Projektowane standardy zapachowej jakości powietrza i możliwości oceny skutków wprowadzenia regulacji, Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie, Szczecin 2005

23. Ostatnia inwestycja projektu unijnego Wodociągów Białostockich, https://pap-mediaroom.pl/biznes-i-finanse/ostatnia-inwestycja-projektu-unijnego-wodociagow-bialostockich (dostęp: 28.05.2024)

24. Na terenie oczyszczalni ścieków w Chrzanowie dobiega końca ważna inwestycja, https://wodociagi.chrzanowskie.pl/na-oczyszczalni-sciekow-w-chrzanowie-dobiega-konca-wazna-inwestycja (dostęp: 28.05.2024)

25. Materiały techniczne i informacyjne firm: Alnor, Chemowent, Dräger, Gazex, Konwektor, Pro-Service, PT Signal, Tywent, Uniwersal, Venture Industries