Certyfikacja personelu w kontekście rozwoju małych firm instalacyjnych

Skokowy wzrost zapotrzebowania na pompy ciepła spowodował, że wiele firm przebranżawia się w kierunku OZE z dotychczasowej techniki instalacji kotłowych. Poprawne instalowanie pomp ciepła wymaga przyswojenia dużej ilości wiedzy i niekiedy osoby skupione na zagadnieniach technicznych i montażu nie zwracają już uwagi na przepisy regulujące nabywanie certyfikatów wymaganych przez ustawę o substancjach zubożających warstwę ozonową oraz fluorowanych gazach cieplarnianych. Zdarzają się też osoby zaczynające działania w branży pomp ciepła od kursów i szkoleń umożliwiających uzyskanie wspomnianych certyfikatów bez wcześniejszego rozpoznania, czy dane szkolenie i certyfikat będą im rzeczywiście przydatne i są konieczne. Tacy kursanci są później zdumieni, że przekazywana jest im wiedza nie techniczna (czego się spodziewali), ale prawna, w bardzo małym stopniu dotycząca sztuki montażu pomp ciepła. Inne szkolenia potrafią zaskoczyć przyszłych instalatorów ogromem wiedzy teoretycznej, której przyswojenie bez podstaw praktycznych bywa trudne, zwłaszcza w ciągu zaledwie kilku dni. Ponadto oprócz typowych dla początkujących błędów montażowych pojawia się kwestia dofinansowań i związanych z nimi wymagań w dokumentacji dla jednostek administracji publicznej dysponującej środkami wsparcia dla inwestorów. Poniżej podjęto próbę usystematyzowania wiedzy w tym zakresie, tak aby młodzi czy nowi instalatorzy mogli racjonalne dysponować swoim czasem i środkami na budowanie ścieżki rozwoju zawodowego.

Certyfikaty F-gazowe – konieczność czy wartościowe uprawnienia?

Bardzo często instalatorzy zaczynają swoją przygodę szkoleniową od uzyskania certyfikatu F-gazowego. Ma on umocowanie w ustawie o substancjach zubożających warstwę ozonową oraz o niektórych fluorowanych gazach cieplarnianych [1] i jest wymagany szczególnie przy montażu urządzeń i instalacji klimatyzacji oraz pomp ciepła typu split, a także wykonywaniu prac serwisowych na układach chłodniczych pomp ciepła typu woda/woda bądź powietrze/woda. Certyfikat ten budzi najwięcej wątpliwości i powoduje wiele nieporozumień w branży pomp ciepła, gdyż z jednej strony przepisy jasno określają zakres przedmiotowy ustawy, a z drugiej strony Urząd Dozoru Technicznego dość rygorystycznie je interpretuje [2] i sugeruje instalatorom konieczność zdobycia tego dokumentu w celu legalnego montażu pomp ciepła dowolnego typu. UDT „wrzucił do jednego worka” wszystkie typy pomp ciepła oraz wszelkiego rodzaju prace instalacyjne, konserwacyjne i serwisowe. Na fot. 1 przedstawiono wycinek działu FAQ dostępnego na stronie internetowej Urzędu. W punktach 5 oraz 11 UDT subtelnie zachęca młodych stażem i wiedzą instalatorów do udziału w szkoleniach i egzaminach związanych z certyfikatami F-gazowymi.

Po przeczytaniu tego fragmentu można odnieść wrażenie, że instalowanie, naprawa lub serwisowanie dowolnej pompy ciepła wymaga posiadania przez instalatora lub serwisanta certyfikatu F-gazowego. Dodatkowo pracodawca bądź właściciel jednoosobowej działalności gospodarczej powinien uzyskać certyfikat dla przedsiębiorców. Takie stanowisko jest promowane na szkoleniach, co nie dziwi, biorąc pod uwagę nośność tematyki oraz koszt szkoleń i egzaminów. Z drugiej strony, zaglądając do ustawy [1], możemy znaleźć art. 2, który informuje, jak należy rozumieć instalowanie, naprawę, konserwację lub montaż. „Instalowanie” ustawa definiuje jako: (…) łączenie dwóch lub większej liczby urządzeń lub obiegów zawierających lub mających zawierać substancję kontrolowaną, w celu zmontowania układu w miejscu jego eksploatacji, którego wynikiem jest złączenie przewodów gazu danego układu, niezależnie od tego, czy układ będzie wymagał napełnienia po zakończeniu montażu (...). Z definicji tej wynika zatem, że nie jest to montaż samej pompy ciepła w rozumieniu inżynieryjno-technicznym, a jedynie prace wykonywane na układzie chłodniczym, czyli na tej części podzespołów urządzenia, które zawierają czynnik chłodniczy. Oznacza to, że w przypadku pomp ciepła typu monoblok, pomp gruntowych, a nawet pomp ciepła typu split, jeśli instalator nie ingeruje w układ chłodniczy, nie musi posiadać certyfikatu ani dla personelu, ani dla przedsiębiorców.

Z kolei jako „naprawę” [1] należy rozumieć: (...) renowację uszkodzonych lub nieszczelnych produktów lub urządzeń zawierających substancje kontrolowane lub których działanie jest od nich uzależnione, dotyczącą części zawierającej lub zaprojektowanej tak, aby zawierać substancje kontrolowane (…). Tym samym ustawa [1] wskazuje, że prace związane z układami zawierającymi czynnik chłodniczy wymagają odpowiednich uprawnień. Większość początkujących instalatorów będzie jednak pracować na częściach wodnych urządzeń i w tym konkretnym przypadku uprawnienia F-gazowe nie są wymagane.

Czy można zatem stwierdzić, że uprawnienia F-gazowe są zbędne? Absolutnie nie, gdyż naturalną ścieżką rozwoju młodych instalatorów jest również realizacja prac związanych z urządzeniami typu split czy wykonywanie napraw i konserwacji układów chłodniczych pomp ciepła. Ponadto polskie certyfikaty personalne uznawane są w całej Unii Europejskiej [3], więc certyfikacja osób jest bardzo ważnym krokiem na ścieżce rozwoju zawodowego każdego instalatora pomp ciepła. W przypadku firm początkujących, gdy budżet szkoleniowy umożliwia często zrealizowanie jednego szkolenia rocznie, ważne jest racjonalne nim dysponowanie w sposób gwarantujący jak najlepsze efekty zawodowe. Z punktu widzenia instalatorów certyfikacja ma na celu rozwój osobisty przekładający się na zwiększanie budżetów, w tym szkoleniowych, w kolejnych latach. Warto zatem przeanalizować dostępną ofertę i skonfrontować programy szkoleń ze swoimi potrzebami zawodowymi, aby nadać priorytet tym najbardziej potrzebnym, szczególnie w kontekście nowych czynników chłodniczych oraz planowanego wycofywania F-gazów w UE do końca tej dekady [4]. Przyszły zakaz montażu urządzeń na F-gazy nie wpłynie jednak na serwis sprzedawanych obecnie pomp ciepła, gdyż, jak podkreśla PORT PC: spodziewane zmiany w rozporządzeniu F-gazowym nie przewidują ani zakazu serwisowania, ani żadnych innych ograniczeń w użytkowaniu pomp ciepła z syntetycznymi czynnikami chłodniczymi. Wszystkie pompy ciepła, które obecnie są w sprzedaży w Polsce i będą dostępne na naszym rynku w najbliższych latach, będzie można serwisować bez żadnych przeszkód w całym okresie ich eksploatacji. Ograniczenia w zakresie serwisowania, które zaproponowano w związku z nowelizacją rozporządzenia F-gazowego, dotyczą innych grup urządzeń chłodniczych niż pompy ciepła lub czynników chłodniczych, które nie są stosowane w pompach ciepła sprzedawanych w Polsce [13].

Certyfikaty SEP, czyli podstawa montażu pomp ciepła i fotowoltaiki

Uprawnienia wynikające z ustawy Prawo energetyczne [5] przyjęło się nazywać „certyfikatami SEP” od nazwy Stowarzyszenia Elektryków Polskich. Jednak poprawnie uprawnienia te nazywają się świadectwami kwalifikacji i dzielą na następujące grupy:

• Grupa 1. Urządzenia, instalacje i sieci elektroenergetyczne wytwarzające, magazynujące, przetwarzające, przesyłające i zużywające energię elektryczną.
• Grupa 2. Urządzenia wytwarzające, magazynujące, przetwarzające, przesyłające i zużywające ciepło oraz inne urządzenia energetyczne.
• Grupa 3. Urządzenia, instalacje i sieci gazowe wytwarzające, przetwarzające, przesyłające, magazynujące i zużywające paliwa gazowe.

W przypadku montażu urządzeń hybrydowych (pompa ciepła i kocioł gazowy jako jedno urządzenie bądź niezależne urządzenia współpracujące ze sobą) bądź wymiany źródeł ciepła z kotłów gazowych na pompy ciepła konieczne jest posiadanie uprawnień dotyczących wszystkich trzech grup. Jeżeli prowadzone prace dotyczą jedynie instalacji pomp ciepła bez ingerencji w instalacje i urządzenia gazowe, bezwzględnie niezbędne będą świadectwa związane z grupą pierwszą oraz drugą.

W każdej z grup występują podgrupy urządzeń i zespołów urządzeń, dla których wydawane są uprawnienia. Nie wszystkie podgrupy są związane z pompami ciepła, dlatego wiedza oraz certyfikacja mogą być ograniczone jedynie do kwestii niezbędnych do wykonywania prac, czyli:

1. W grupie 1:

a. urządzenia prądotwórcze przyłączone do sieci przesyłowej lub dystrybucyjnej energii elektrycznej bez względu na wysokość napięcia znamionowego (w przypadku montażu PV),

b. urządzenia, instalacje i sieci elektroenergetyczne o napięciu znamionowym nie wyższym niż 1 kV (pompy ciepła),

c. urządzenia elektrotermiczne (grzałki elektryczne w pompach ciepła),

d. elektryczne urządzenia w wykonaniu przeciwwybuchowym (dla czynnika chłodniczego R290 czyli propanu i podobnych),

e. urządzenia umożliwiające magazynowanie energii elektrycznej i jej wprowadzanie do sieci elektroenergetycznej o mocy wyższej niż 10 kW (magazyny energii elektrycznej),

f. aparatura kontrolno-pomiarowa oraz urządzenia i instalacje automatycznej regulacji, sterowania i zabezpieczeń urządzeń i instalacji wymienionych powyżej.

2. W grupie 2:

a. kotły parowe oraz wodne na paliwa stałe, płynne i gazowe, o mocy wyższej niż 50 kW i nie wyższej niż 500 kW, wraz z urządzeniami pomocniczymi (w przypadku modernizacji kotłowni o dużych mocach),

b. sieci i instalacje cieplne wraz z urządzeniami pomocniczymi, o przesyle ciepła wyższym niż 50 kW i nie wyższym niż 500 kW,

c. urządzenia wentylacji, klimatyzacji i chłodnicze o mocy wyższej niż 50 kW i nie wyższej niż 500 kW,

d. sprężarki o mocy wyższej niż 20 kW i nie wyższej niż 200 kW oraz instalacje sprężonego powietrza i gazów technicznych,

e. urządzenia umożliwiające przechowywanie ciepła lub chłodu w celu ich późniejszego wykorzystania o mocy wyższej niż 10 kW (magazyny ciepła i chłodu),

f. aparatura kontrolno-pomiarowa i urządzenia automatycznej regulacji do urządzeń, instalacji i sieci wymienionych powyżej.

3. W grupie 3:

a. urządzenia do przetwarzania i uzdatniania paliw gazowych, rozkładnie paliw gazowych, urządzenia przeróbki gazu ziemnego, oczyszczalnie gazu, rozprężalnie i rozlewnie gazu płynnego, odazotownie, mieszalnie (modernizacje),

b. sieci gazowe o ciśnieniu nie wyższym niż 0,5 MPa (modernizacje i hybrydy),

c. urządzenia i instalacje gazowe o ciśnieniu nie wyższym niż 5 kPa (modernizacje i hybrydy),

d. urządzenia i instalacje gazowe o ciśnieniu wyższym niż 5 kPa (R290 i inne),

e. aparatura kontrolno-pomiarowa, urządzenia sterowania do urządzeń, instalacji i sieci wymienionych powyżej.

Świadectwa dotyczące wskazanych powyżej podgrup urządzeń pozwalają na wykonywanie prac montażowych pomp ciepła małej i średniej mocy, co powinno w zupełności wystarczyć wszystkim instalatorom zaczynającym przygodę z tymi urządzeniami. Każdy instalator powinien samodzielnie zweryfikować zakres wykonywanych przez siebie prac i indywidualnie dobrać wymagane uprawnienia.

Oprócz rozdzielenia świadectw na trzy grupy, rozporządzenie w sprawie szczegółowych zasad stwierdzania posiadania kwalifikacji [6] wprowadza podział na stanowiska i rodzaje prac związane z:

1. eksploatacją – dla osób fizycznie wykonujących prace,

2. dozoru – dla osób kierujących czynnościami osób fizycznie realizujących prace.

Różnica w tych dwóch kategoriach polega na zakresie merytorycznym wymaganej wiedzy. Na stanowiskach eksploatacyjnych niezbędna jest wiedza z zakresu zasad montażu, bezpieczeństwa pracy czy eksploatacji urządzeń. Osoba realizująca prace musi umieć poprawnie wykonać instalację w sposób bezpieczny dla użytkowników oraz siebie samej. Natomiast na stanowiskach dozoru wymagana wiedza dotyczy raczej przepisów związanych z prowadzeniem dokumentacji, budową urządzeń, dysponowaną mocą urządzeń czy norm i warunków technicznych.

W odniesieniu do wyżej wymienionych kategorii, grup oraz podgrup wydaje się świadectwa kwalifikacji wskazujące, czy dokument upoważnia do prac w zakresie:

1. obsługi,

2. konserwacji,

3. remontów,

4. montażu,

5. kontrolno-pomiarowym.

W przypadku montażu pomp ciepła mamy do czynienia jednocześnie z punktami 1, 4 oraz 5. Patrząc perspektywicznie, warto jednak uzyskać kwalifikacje dla wszystkich pięciu grup ze względu na konieczność wykonywania przeglądów okresowych zamontowanych urządzeń, a w przyszłości ich potencjalnego serwisowania.

Zobacz także: Jak chłodzić centra danych przy zerowym zużyciu energii nieodnawialnej?

Certyfikacja związana z obsługą instalacji i układów chłodniczych

Wymienione powyżej certyfikaty i świadectwa kwalifikacji upoważniają do prowadzenia prac związanych z fluorowanymi czynnikami chłodniczymi, czyli F-gazami, oraz prac związanych z eksploatacją instalacji i sieci. Jeśli instalatorzy chcieliby uzyskać autoryzację producentów na serwis gwarancyjny i pogwarancyjny pomp ciepła, opisany poprzednio certyfikat F-gazowy dla personelu jest wymagany w odniesieniu do większości pomp, a jednocześnie niewystarczający. W przypadku wykonywania napraw instalacji zawierających F-gazy konieczne będzie również uzyskanie zaświadczenia kwalifikacyjnego [7] dla napełniaczy przenośnych zbiorników ciśnieniowych o pojemności powyżej 350 cm3. Zaświadczenie to jest ważne przez 10 lat, a do jego uzyskania konieczne jest zdanie egzaminu.

Dodatkowym wymaganiem zawartym w rozporządzeniu w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy pracach spawalniczych [8] jest posiadanie zaświadczenia o ukończeniu szkolenia w zakresie lutowania twardego – powinny je przejść osoby wykonujące prace polegające na łączeniu instalacji w ten sposób w układach chłodniczych. Szkolenie takie powinno obejmować zagadnienia wynikające z normy PN-EN ISO 13585:2012 [9] i kończyć się egzaminem, po zdaniu którego uzyskuje się zaświadczenie.

Młodzi przedsiębiorcy bądź firmy przebranżawiające się mogą uzyskać również certyfikat F-gazowy dla przedsiębiorców. Jest to oddzielny certyfikat, do uzyskania którego niezbędne jest:

1. złożenie oświadczenia o niekaralności w zakresie przestępstw przeciwko środowisku,

2. posiadanie niezbędnego wyposażenia technicznego do prowadzenia prac,

3. posiadanie systemu zarządzania jakością w zakresie procedur prowadzonej działalności,

4. posiadanie personelu z certyfikatami personalnymi.

Po złożeniu dokumentów oraz wniesieniu opłaty Urząd Dozoru Technicznego przeprowadza kontrolę procedur i wyposażenia. Uzyskanie tego certyfikatu w przypadku nowych instalatorów jest kosztowne i przysparza przedsiębiorstwu dodatkowej pracy związanej z prowadzeniem dokumentacji jakości. Ten bardzo ważny certyfikat warto uzyskać, gdy firma ma odpowiednie zasoby wynikające z jej ścieżki rozwoju.

Certyfikacja nieobowiązkowa, ale bardzo wartościowa

Oprócz certyfikatów wymaganych do legalnego prowadzenia działalności funkcjonują również certyfikaty nieobowiązkowe. Ta nieobowiązkowa certyfikacja ma zdaniem autora bardzo dużą wartość merytoryczną i umożliwia realne zdobycie praktycznej wiedzy technicznej w zakresie doboru, montażu, serwisu i eksploatacji pomp ciepła.

Przykładem może być EUCERT – uznawany w całej Europie certyfikat Europejskiego Instalatora Pomp Ciepła. Uzyskanie certyfikatu wymaga zdania egzaminu, poprzedzonego 40-godzinnym szkoleniem teoretycznym oraz praktycznym. W Polsce narodowym koordynatorem tego projektu oraz jednostką certyfikującą jest Polska Organizacja Rozwoju Technologii Pomp Ciepła (PORT PC). W trakcie szkoleń kursanci mają możliwość odbycia zajęć praktycznych o szczegółowości zbliżonej do poziomu wiedzy akademickiej. Egzamin potwierdza kompetencje w zakresie norm PN-EN 378 [10], które odnoszą się do instalacji pomp ciepła.

Polskie przepisy [12] wprowadziły również Certyfikat Instalatora Odnawialnych Źródeł Energii. Jest to dobrowolny certyfikat potwierdzający kompetencje instalatora OZE, wydawany po zakończonym pozytywnie egzaminie UDT. Instalatorzy mogą się ubiegać o pięć różnych certyfikatów o tej samej nazwie związanych z:

1. kotłami i piecami na biomasę,

2. systemami fotowoltaicznymi,

3. słonecznymi systemami grzewczymi,

4. pompami ciepła,

5. płytkimi systemami geotermalnymi.

Dla każdej z tych kategorii wydaje się oddzielny certyfikat (poprzedzony egzaminem). Osoba ubiegająca się o wydanie certyfikatu musi posiadać:

1. pełną zdolność do czynności prawnych oraz korzystania z pełni praw publicznych,

2. dokument potwierdzający kwalifikacje związane z instalowaniem urządzeń lub instalacji sanitarnych, energetycznych, grzewczych, chłodniczych lub elektrycznych, lub

3. udokumentowane trzyletnie doświadczenie zawodowe w zakresie instalowania lub modernizacji urządzeń i instalacji sanitarnych, energetycznych, grzewczych, chłodniczych lub elektrycznych, lub

4. świadectwo ukończenia co najmniej dwusemestralnych studiów podyplomowych lub równorzędnych, których program dotyczył zagadnień zawartych w zakresie programowym szkoleń określonym w przepisach wydanych, lub

5. zaświadczenie o ukończeniu szkolenia u producenta danego rodzaju instalacji odnawialnego źródła energii, które w części teoretycznej i praktycznej zawierało zagadnienia w zakresie projektowania, instalowania, konserwacji, modernizacji i utrzymania w należytym stanie technicznym instalacji odnawialnego źródła energii.

Osoba taka nie może być ponadto skazana prawomocnym wyrokiem sądu za przestępstwo umyślne przeciwko wiarygodności dokumentów i obrotowi gospodarczemu, musi także ukończyć szkolenie wymagane ustawą o OZE [12] dla osób przystępujących do egzaminu certyfikującego. Osoby posiadające dyplom ukończenia studiów na kierunku lub w specjalności w zakresie instalacji odnawialnego źródła energii albo urządzeń i instalacji sanitarnych, energetycznych, elektroenergetycznych, grzewczych, chłodniczych, cieplnych i klimatyzacyjnych lub elektrycznych wydany po 1 września 2005 r. mogą się ubiegać o certyfikat bez konieczności zdawania egzaminu.

Podsumowanie

Wymagane prawem certyfikaty są niezbędne do legalnego prowadzenia działalności związanej z pompami ciepła. W zależności od rodzaju prowadzonych prac konieczne są inne dokumenty, dlatego ważnym zadaniem firm instalacyjnych jest opracowanie programów szkoleniowych dla swoich pracowników.

Osoby przebranżawiające się lub wchodzące do zawodu instalatora powinny nie tylko uzyskać niezbędne certyfikaty, ale przede wszystkim rozważyć odbycie kursów zawodowych, gdyż szkolenia zmierzające do uzyskania certyfikatu mają dużą wartość przede wszystkim jako uzupełnienie i usystematyzowanie wiedzy. Nowym instalatorom zaleca się również dobór partnerów handlowych zapewniających szkolenia autoryzujące na wysokim poziomie.

W przypadku ograniczonego budżetu należy w pierwszej kolejności postawić na szkolenia niezbędne do prowadzenia prac. Warto również przeanalizować dostępne możliwości dofinansowania szkoleń oraz projekty szkoleniowe producentów, takie jak np. Akademia Viessmann.

Literatura

1. Ustawa z dnia 15 maja 2015 r. o substancjach zubożających warstwę ozonową oraz o niektórych fluorowanych gazach cieplarnianych (t.j. DzU 2020, poz. 2065)

2. Najczęściej zadawane pytania dot. F-gazów i SZWO, https://udt.gov.pl/faq/f-gazy-i-szwo (dostęp: 28.03.2023)

3. Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2015/2067 z dnia 17 listopada 2015 r. ustanawiające, zgodnie z rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 517/2014, minimalne wymagania i warunki wzajemnego uznawania certyfikacji osób fizycznych w odniesieniu do stacjonarnych urządzeń chłodniczych, klimatyzacyjnych i pomp ciepła oraz agregatów chłodniczych samochodów ciężarowych i przyczep chłodni, zawierających fluorowane gazy cieplarniane, a także certyfikacji przedsiębiorstw w odniesieniu do stacjonarnych urządzeń chłodniczych, klimatyzacyjnych i pomp ciepła zawierających fluorowane gazy cieplarniane (Dz Urz. UE L 301/28 z 18.11.2015)

4. Rosiński Krystian, Unijny cios w pompy ciepła?/ to może wszystko zmienić, https://www.money.pl/gospodarka/pompy-ciepla-czeka-rewolucja-producenci-beda-miec-problem-6883497321950112a.html (dostęp: 11.04.2023)

5. Ustawa z dnia 10 kwietnia 1997 r. – Prawo energetyczne (t.j. DzU 2022, poz. 1385, z późn. zm.)

6. Rozporządzenie Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 1 lipca 2022 r. w sprawie szczegółowych zasad stwierdzania posiadania kwalifikacji przez osoby zajmujące się eksploatacją urządzeń, instalacji i sieci (DzU 2022, poz. 1392)

7. Rozporządzenie Ministra Przedsiębiorczości i Technologii z dnia 21 maja 2019 r. w sprawie sposobu i trybu sprawdzania kwalifikacji wymaganych przy obsłudze i konserwacji urządzeń technicznych oraz sposobu i trybu przedłużania okresu ważności zaświadczeń kwalifikacyjnych (DzU 2019, poz. 1008)

8. Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 27 kwietnia 2000 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy pracach spawalniczych (DzU 200, nr 40, poz. 470)

9. PN-EN ISO 13585:2012 Lutowanie twarde. Kwalifikowanie lutowaczy i operatorów lutowania twardego

10. PN-EN 378-1+A1:2021-03 Instalacje chłodnicze i pompy ciepła. Wymagania dotyczące bezpieczeństwa i ochrony środowiska. Część 1: Wymagania podstawowe, definicje, klasyfikacja i kryteria wyboru

11. PN-EN 13313:2011 Instalacje ziębnicze i pompy ciepła. Kompetencje personelu

12. Ustawa z dnia 20 lutego 2015 r. o odnawialnych źródłach energii (t.j. DzU 2022, poz. 1378, z późn. zm.)

13. Unijny zakaz f-gazów nie wpłynie na serwis sprzedawanych obecnie pomp ciepła, https://portpc.pl/unijny-zakaz-f-gazow-nie-wplynie-na-serwis-sprzedawanych-obecnie-pomp-ciepla/ (dostęp: 27.04.2023)