Praktyczne aspekty doboru central wentylacyjnych z odzyskiem ciepła

Optymalnym działaniem jest zaplanowanie wentylacji mechanicznej nawiewno-wywiewnej z odzyskiem ciepła na etapie projektu nowego domu. Można wówczas powiązać koncepcję systemu i lokalizację centrali wentylacyjnej z zaplanowaną konstrukcją stropu oraz wyposażeniem budynku. Przykładowo drzwi wewnętrzne powinny mieć odpowiednie szczeliny transferowe (przekrój szczeliny netto w przypadku drzwi do pokojów dziennych to co najmniej 80 cm²), natomiast okna nie powinny być wyposażone w nawiewnik, a ich wykonanie ma zapobiegać powstawaniu mostków cieplnych (np. dzięki zastosowaniu technologii tzw. ciepłego montażu). Wentylacji z odzyskiem ciepła nie warto stosować w budynkach nieszczelnych, ponieważ infiltrujące powietrze zakłóca jej działanie i nie uzyskuje się efektów energetycznych. Trzeba też wziąć pod uwagę, że do instalacji rekuperacji nie można podłączać systemu dystrybucji gorącego powietrza czy okapu kuchennego [1].

Dobór wielkości przepływu centrali

Wypracowane przez branżę na bazie doświadczeń zalecenia dotyczące doboru central wentylacyjnych z odzyskiem ciepła w domach jednorodzinnych [1] wskazują, że obliczeniowa wydajność centrali powinna stanowić ok. 70% wydajności nominalnej faktycznie dobranego urządzenia. Takie podejście pozwala uzyskać odpowiedni strumień powietrza przy zachowaniu cichej pracy, natomiast w przypadku okresowo zwiększonego zapotrzebowania na powietrze wentylacyjne łatwo zrealizować dodatkowy wydatek [1]. Niedowymiarowane urządzenie nie pokryje odpowiedniego zapotrzebowania na strumień powietrza wentylacyjnego w najbardziej oddalonych pomieszczeniach i nie zapewni odpowiedniego poziomu usuwania zanieczyszczeń.

Wydajność centrali wentylacyjnej należy określać, przeprowadzając bilans strumieni wentylacyjnych dla wszystkich pomieszczeń, zgodnie z wymaganiami zawartymi w normach przywołanych w rozporządzeniu WT [2]. Normą tą jest PN-83/B-03430/Az3 Wentylacja w budynkach mieszkalnych, zamieszkania zbiorowego i użyteczności publicznej. Wymagania [3] i dla każdego pomieszczenia określa ona minimalny strumień powietrza nawiewanego i wywiewanego (np. 70 m³/h dla kuchni). W przypadku pomieszczeń mieszkalnych mowa o minimalnym strumieniu powietrza na 1 osobę wynoszącym 20 m³/h, co pokrywa się z Warunkami Technicznymi dla budynków (§ 149): strumień powietrza zewnętrznego doprowadzanego do pomieszczeń (...) w mieszkaniach (...) powinien być nie mniejszy niż 20 m³/h na osobę przewidywaną na pobyt stały w projekcie budowlanym [2].

Wartości normowe należy traktować jako wymóg minimalny – przykładowo Stowarzyszenie Polska Wentylacja w swoich Zaleceniach [1] dotyczących rekuperacji w domach jednorodzinnych proponuje, by określić strumienie powietrza nawiewanego i wywiewanego według wymogów normowych oraz strumień powietrza wynikający z kubatury i krotności zalecanych wymian (wyższych niż minimum higieniczne, np. 1 h^–1 dla pokojów mieszkalnych, 2–3 h^–1 dla łazienek, 2 h^–1 dla kuchni). Z wyznaczonych wartości należy wybrać największą [1].

Opory przepływu na sieci przewodów i elementach dodatkowych

Przy doborze centrali obok wydajności obliczeniowej kluczowy jest spręż dyspozycyjny, umożliwiający pokonanie oporów przepływu całej instalacji rekuperacyjnej – sieci przewodów wraz ze zmianami kierunku lub kształtkami oraz podzespołów. Liniowe opory przepływu określa się, przyjmując, że prędkość powietrza w domowych instalacjach rekuperacyjnych powinna wynosić 3–4 m/s [1].

Na rynku dostępnych jest kilka wciąż rozwijanych systemów instalacyjnych – w budynkach mieszkalnych jednorodzinnych stanowiących jeden lokal mieszkalny można stosować przewody wentylacyjne, które nie są niepalne, zgodnie z § 267 Warunków Technicznych [2], co wpływa na rosnącą popularność rozdzielaczowych systemów elastycznych z tworzyw sztucznych. Producenci wciąż udoskonalają te systemy, np. wprowadzając rozwiązania o mniejszej średnicy/obniżonej wysokości, przy zachowaniu odpowiednich warunków przepływu i parametrów akustycznych. W jednej instalacji należy stosować rury, kształtki, uszczelki i systemy montażowe jednego producenta (ewentualnie wybrane elementy przez niego zalecane) – niedopasowanie elementów pochodzących z różnych systemów czy stosowanie zamienników może spowodować powstawanie nieszczelności i zwiększenie strat ciśnienia, a w konsekwencji większe zużycie energii i mniejszy efekt energetyczny całej centrali [1, 4].

Przewody wentylacyjne należy prowadzić przez pomieszczenia ogrzewane lub takie, w których temperatura nie różni się znacznie od temperatury przesyłanego powietrza, albo zapewnić (w przypadku przewodów metalowych) odpowiednią grubość izolacji termicznej na całej długości przewodu. W innym przypadku dochodzi do strat energii, zmniejszenia sprawności odzysku ciepła oraz wykraplania się wilgoci [4].

W centrali rekuperacyjnej i sieci przewodów stosuje się także dodatkowe elementy, które poprawiają jakość wykonanej instalacji i komfort jej użytkowania, muszą być jednak uwzględnione w obliczeniach oporów przepływu. Za rekuperatorem rekomenduje się stosowanie tłumika akustycznego – elastycznego lub sztywnego, w zależności od dostępności miejsca, cechującego się stosunkowo wysokimi oporami przepływu. Znaczne miejscowe opory przepływu powodują filtry, nawiewniki i trójniki (stosowane np. we współpracy z przepustnicami regulacyjnymi).

Dobór filtrów

Coraz większa świadomość wpływu jakości powietrza na zdrowie i dobrostan użytkowników pomieszczeń sprawia, że przykłada się większą wagę do doboru filtrów dokładnych [5] w centrali. Filtry takie powinny skutecznie usuwać najgroźniejsze pyły o frakcjach PM₁, PM_2,5 oraz PM₁₀ (jako główny nośnik WWA), co pozwala osiągnąć w pomieszczeniach stężenie pyłu zawieszonego zgodne z wytycznymi WHO dla zanieczyszczeń powietrza zewnętrznego [6]. Podczas doboru konkretnego filtra można posłużyć się metodyką Euroventu, która łączy klasę filtra z jakością powietrza zewnętrznego (tabela 1) [7].

Z kolei rekomendacja Eurovent 4/26 – 2025 Dobór filtrów molekularnych powietrza nawiewanego w wentylacji ogólnej zgodnie z normą ISO 10211-3 [8] zaleca także stosowanie filtrów substancji występujących w stanie gazowym – filtrów molekularnych oraz ich dobór według normy PN-EN ISO 10121-3 Metody badania do oceny wydajności mediów i urządzeń stosowanych do oczyszczania powietrza z gazów w wentylacji ogólnej. Część 3: System klasyfikacji urządzeń do oczyszczania powietrza zewnętrznego z gazów (GPACD) [9]. Z kolei norma PN-EN 16798-3 wskazuje, że filtrację gazu należy rozważyć, jeżeli projektowana jakość powietrza nawiewanego (SUP) danej kategorii jest wyższa od projektowanej kategorii jakości powietrza świeżego (ODA) [10], a norma PN-EN ISO 10121-3 zawiera system klasyfikacji filtrów molekularnych do wentylacji ogólnej usuwających takie zanieczyszczenia powietrza, jak O₃, NO₂, SO₂ i C₇H₈ (toluen) [9]. Typowe zastosowania filtracji molekularnej obejmują: szpitale, szkoły i przedszkola, biura i budynki użyteczności publicznej oraz budynki mieszkalne (głównie wielorodzinne) w lokalizacjach narażonych na wysokie stężenia szczególnie niebezpiecznych gazów, takich jak O₃, NO₂ czy SO₂ – centra miast z nasilonym ruchem kołowym, tereny przemysłowe, okolice rzek, portów morskich i lotnisk [8].

Filtry molekularne według normy PN-EN ISO 10121-3 [9] mają klasę określającą ich wydajność (średni cykl życia) i skuteczność wobec danego gazu, np. klasa Ozone HD85 oznacza usuwanie ozonu ze skutecznością 85% przy długim cyklu życia (heavy duty). W przypadku zanieczyszczenia powietrza zewnętrznego tymi gazami zaleca się stosowanie filtrów o skuteczności usuwania danego zanieczyszczenia 70% (w razie przekroczenia wartości WHO maks. 1,5-krotnie) oraz 80% (w razie wyższego stężenia zanieczyszczeń). Szczegółowa metodyka doboru takiego filtra została wskazana w rekomendacji Euroventu [8] i opisana na łamach „Rynku Instalacyjnego” 3/2025 [11].

Przeczytaj artykuł: Filtry molekularne w wentylacji ogólnej | RynekInstalacyjny.pl

Dobór nawiewników

Wybór zakończeń wentylacyjnych wymaga uwzględnienia dopuszczalnej prędkości powietrza w strefie przebywania ludzi. Zgodnie z normą PN-78/B-03421 Wentylacja i klimatyzacja. Parametry obliczeniowe powietrza wewnętrznego w pomieszczeniach przeznaczonych do stałego przebywania ludzi [12] w przypadku małego tempa metabolizmu, które można przyjąć w odniesieniu do użytkowników domów mieszkalnych, w okresie chłodzenia prędkość powinna wynosić do 0,3 m/s, a w okresie grzewczym – do 0,2 m/s. W przypadku każdego nawiewnika i jego charakterystyki należy dostosować prędkość wypływu do tych wartości oraz kubatury i wysokości pomieszczenia. Nawiewnik należy także dobrać pod kątem hałasu – poziom jego mocy akustycznej (określony w pasmach częstotliwości od 63 Hz do 8 kHz) powinien być niższy o 5 dB niż dopuszczalny dla danego pomieszczenia średni poziom dźwięku A (LAm) [13].

Rekuperacja jako wentylacja na żądanie

Współczesne systemy rekuperacji coraz częściej realizuje się zgodnie z filozofią „wentylacji na żądanie” (czyli zależnej od potrzeb – ang. DCV, demand controlled ventilation). W tym celu stosuje się czujniki parametrów wraz ze sterownikami, które pozwalają reagować na zmianę warunków w poszczególnych pomieszczeniach, dopasowując pracę instalacji do bieżących potrzeb. Dzięki temu regulacja temperatury, wilgotności i jakości powietrza w każdym pomieszczeniu idzie w parze z ograniczeniem strat energii i niższymi kosztami eksploatacji. Rozwiązania takie stosuje się w instalacjach rozbudowanych, obsługujących pomieszczenia o zróżnicowanych wymaganiach i użytkowaniu. Przykładowo można okresowo całkowicie wyłączyć wentylację w pomieszczeniach nieużywanych lub obniżyć natężenie przepływu powietrza w nocy czy przy mniejszym niż zakładane obłożeniu pomieszczenia.

Czujniki mogą być stosowane centralnie (na kanale wywiewnym kierującym powietrze do centrali) lub wykorzystywane do regulacji niezależnej (dynamicznej) zapewniającej dostosowanie nawiewu i wywiewu powietrza w poszczególnych pomieszczeniach. W tym drugim przypadku czujniki znajdują się we wszystkich lub wybranych pomieszczeniach, a kanały skierowane do tych pomieszczeń wyposaża się w przepustnice regulujące przepływ powietrza. Wymaga to uwzględnienia w doborze centrali oporów przepływu przepustnic.

Najczęściej stosuje się regulację przepływu wykorzystującą temperaturę, wilgotność względną oraz stężenie CO₂ (stanowi ono wskaźnik jakości powietrza w pomieszczeniu). Czujniki wilgotności względnej (najczęściej pojemnościowe) zapewniają szybką reakcję na zmieniającą się wilgotność względną, głównie w takich pomieszczeniach jak łazienki i toalety, kuchnie czy sale ćwiczeń. Czujniki temperatury (zwykle termistorowe lub półprzewodnikowe) stosuje się do monitorowania temperatury powietrza nawiewanego – przede wszystkim w celu regulacji pracy rekuperatora, np. do sterowania pracą nagrzewnicy wstępnej lub do zmiany natężenia przepływu w zależności od temperatury zewnętrznej. Czujniki CO₂ wykorzystują podczerwień (IR) i dostarczają informację o stężeniu dwutlenku węgla w pomieszczeniu, a pośrednio także o potrzebie zwiększenia lub zmniejszenia strumienia przepływu w związku z jakością powietrza w pomieszczeniu. Uzupełniająco można stosować także czujniki VOC (ang. Volatile Organic Compounds) – lotnych związków organicznych, zawartych np. w dymie papierosowym czy materiałach wykończenia wnętrz – oraz czujniki pyłu zawieszonego PM_2,5/PM₁₀ i smogu. Czujnik pyłu zawieszonego pomaga kontrolować jakość powietrza w pomieszczeniach (uwzględniając zarówno źródła zewnętrzne, jak i wewnętrzne), natomiast czujnik smogu reaguje na zawartość szkodliwych substancji w powietrzu zewnętrznym (których stężenie przekraczane jest w określonych warunkach pogodowych). Inną opcją jest czujnik ruchu stosowany np. w łazienkach i toaletach, który zapewnia odpowiedni przepływ powietrza w zależności od wykrytej obecności.

Wymienniki entalpiczne

W niektórych zastosowaniach zasadne może być zastąpienie klasycznego wymiennika płytowego wymiennikiem z dodatkowym odzyskiem ciepła utajonego przez transfer wilgoci (wymiennikiem entalpicznym). W opisach urządzeń spotkać można określenie ERV – enthalpy/energy recovery ventilation (wentylacja z odzyskiem entalpii/energii) dla odróżnienia od HRV – heat recovery ventilation (wentylacja z odzyskiem ciepła). Odzysk ciepła utajonego wymaga zastosowania wymiennika z odpowiedniego materiału – obecnie są to najczęściej wymienniki z polimerów, kompozytów czy laminatów, które są trwałe, higieniczne i proste w utrzymaniu. O całkowitej sprawności wymiennika entalpicznego mówi sprawność odzysku entalpii h:

h = (I₂ – I₁)/(I₃ – I₁)

gdzie:

• I₁: entalpia powietrza nawiewanego – przed wymiennikiem, J/kg;
• I₂: entalpia powietrza nawiewanego – za wymiennikiem, J/kg;
• I₃: entalpia powietrza wywiewanego – przed wymiennikiem, J/kg.

Całkowita sprawność temperaturowa wymiennika entalpicznego jest niższa niż wymiennika klasycznego (80–85% kontra 94%) – strumień powietrza nawiewanego uzyskuje temperaturę niższą, niż uzyskałby w wymienniku klasycznym, ze względu na przyjmowanie dodatkowej masy pary wodnej, choć właśnie ten składnik jest nośnikiem ciepła utajonego. Zatem powietrze o niższej temperaturze, ale wyższej wilgotności może pełnić funkcję magazynu energii. Całkowita sprawność odzysku wymiennika entalpicznego „na papierze” także może okazać się niska w porównaniu z wymiennikiem klasycznym. Zgodnie z przepisami ekoprojektu [14] i zapisami normy badawczej PN-EN 13141-7 [15] ciepła utajonego nie uwzględnia się w wynikach pomiarowych efektywności odzysku. Zagadnienie, czy i jak uwzględnić odzysk ciepła utajonego w pomiarach, pozostaje przedmiotem konsultacji na poziomie europejskim [16, 17].

Rekuperatory z wymiennikiem entalpicznym zaleca się stosować w krajach o chłodniejszym i suchym klimacie, natomiast w warunkach stałej wysokiej wilgotności będzie on działał mniej wydajnie [18]. Wymiennik entalpiczny może też spełnić swoją funkcję w warunkach letnich, wspomagając działanie klimatyzacji lub gruntowego wymiennika ciepła – strumień ciepłego, wilgotnego powietrza może zostać wstępnie osuszony i ochłodzony [19].

Wymagania i dotacje do central rekuperacyjnych

Od 2016 roku centrale wentylacyjne przeznaczone do budynków mieszkalnych objęte są obowiązkiem etykietowania energetycznego, od 2019 roku przed wprowadzeniem na rynek EU muszą zostać zarejestrowane w europejskim rejestrze etykiet energetycznych EPREL (European Product Registry for Energy Label), prowadzonym przez Komisję Europejską [20]. Baza EPREL ma ułatwiać klientom pozyskiwanie informacji rynkowej (od 2022 roku dane pochodzące z etykiet energetycznych są dostępne publicznie), a organom nadzoru – prowadzenie kontroli. Wśród obowiązkowych informacji znajdują się: ogólny opis modelu urządzenia pozwalający jednoznacznie je zidentyfikować, dokumenty odniesienia lub opis warunków badań, wymagane środki ostrożności podczas montażu, instalacji, konserwacji lub testowania modelu oraz zmierzone parametry techniczne i wykonane na ich podstawie obliczenia [21].

Natomiast w kontekście programu „Czyste Powietrze”, w ramach którego można uzyskać dotację także na zakup i montaż instalacji wentylacyjnej z odzyskiem ciepła, centrala musi spełniać (zgodnie z rozporządzeniem delegowanym Komisji (UE) nr 1254/2014 [22]) wymagania klasy efektywności energetycznej minimum A dla warunków klimatu umiarkowanego na podstawie karty produktu i etykiety energetycznej. W przypadku urządzeń wentylacji mieszkaniowej o klasie efektywności energetycznej A jednostkowe zużycie energii (JZE) musi wynosić od –42 do –34 kWh/(m2 · rok) (wartość ujemna wynika z faktu, że odzysk energii przez wymiennik przewyższa jej zużycie na cele wentylacyjne) [14, 22]. Maksymalne poziomy dofinansowania zależnie od dochodu wnioskodawcy mogą wynieść:

• 40% kosztów kwalifikowanych i 6680 zł/zestaw (800 zł/szt. w przypadku rekuperatorów ściennych),
• 70% kosztów kwalifikowanych i 11 690 zł/zestaw (1400 zł/szt. w przypadku rekuperatorów ściennych),
• lub 100% kosztów kwalifikowanych
• i 16 700 zł/zestaw (2000 zł/szt. w przypadku rekuperatorów ściennych) [23].

Natomiast samo spełnienie wymogów potwierdzane jest wpisem na listę ZUM (zielonych urządzeń i materiałów). Wpis ten zawiera ważne dla klienta informacje umożliwiające wstępne porównanie urządzeń, m.in. pod kątem efektywności energetycznej, poziomu mocy akustycznej czy wydajności (maksymalnego natężenia przepływu) w [m³/h]. Obecnie w kategorii „wentylacja mechaniczna z odzyskiem ciepła (SWM)” na liście ZUM znajduje się ponad 800 urządzeń – w przypadku rekuperatorów wpis jest dobrowolny i nie wszystkie urządzenia spełniające wymagania programu będą na tej liście figurować [24].

Warto mieć na uwadze fakt, że choć nie dotuje się montażu rekuperacji w nowych domach, obecność takiej instalacji może pomóc w uzyskaniu dopłaty w ramach programu „Moje Ciepło” [25]. W programie tym można uzyskać dofinansowanie do montażu pompy ciepła w nowym domu jednak pod warunkiem, że wskaźnik rocznego zużycia nieodnawialnej energii pierwotnej (EP) na ogrzewanie, chłodzenie, oświetlenie, wentylację oraz produkcję c.w.u. dla tego budynku wyniesie maks. 55 kWh/(m² · rok) [25]. Osiągnięcie takiej wartości przy zastosowaniu wentylacji naturalnej jest w wielu przypadkach niemożliwe – wykorzystanie rekuperacji oznacza niższe zapotrzebowanie na energię użytkową (EU), co przekłada się na mniejsze zużycie energii pierwotnej (EP) i końcowej (EK). Zużycie energii końcowej może być nawet o 20 kWh/(m² · rok) niższe [26].

Kiedy nie można wykonać centralnej instalacji rekuperacyjnej

W niektórych sytuacjach analiza wykonalności instalacji rekuperacyjnej może doprowadzić do wniosku, że montaż centrali wentylacyjnej z odzyskiem ciepła i systemem kanałów jest trudny do przeprowadzenia ze względów technicznych czy ekonomicznych:

• brak miejsca na poprowadzenie kanałów wentylacyjnych (budynek remontowany) lub nieopłacalna ingerencja w już istniejącą konstrukcję (budynek powstający);
• konieczność wykonania w budynku remontowanym zbyt długiej sieci przewodów o za dużych łącznych oporach przepływu, np. liczne zmiany kierunku związane z omijaniem innych instalacji;
• osłabiona nośność stropów w budynku istniejącym, co zdarza się w przypadku starszych obiektów, np. kamienic;
• brak miejsca na centralną jednostkę wentylacyjną lub niemożność zachowania minimalnej odległości czerpni od wyrzutni (1,5 m);
• konieczność wykonania wentylacji w pojedynczym pomieszczeniu (np. lokalu biurowym w większym budynku);
• brak środków na kompleksowy remont budynku istniejącego.

Wówczas lepszym rozwiązaniem niż całkowita rezygnacja z wprowadzenia do budynku zorganizowanej wentylacji jest zastosowanie rekuperacji zdecentralizowanej (wewnątrzściennej). Stosuje się w tym przypadku małe rekuperatory montowane w ścianach zewnętrznych, dobrane do strumienia powietrza wymaganego dla poszczególnych pomieszczeń, co wymaga przygotowania i odpowiedniego zaizolowania otworów w ścianie (jednego lub dwóch). Sposób nawiewu i wywiewu oraz odzysku ciepła może zostać rozwiązany na kilka sposobów. Rekuperatory ścienne dobiera się pod kątem wydajności tak, by zapewniły stałą wymianę powietrza o wielkości 20 m³/h na każdą osobę korzystającą z pomieszczenia i jednocześnie nie pracowały z pełną wydajnością (np. rekuperator trzybiegowy powinien pracować na drugim biegu). Takie rozwiązanie umożliwia cichą pracę i optymalne zużycie prądu.

Literatura

1. Grygier Grzegorz, Szyperski Paweł i in., Instalacja wentylacji mechanicznej z odzyskiem ciepła (rekuperacja) w domach jednorodzinnych. Wytyczne, Stowarzyszenie Polska Wentylacja, grudzień 2024

2. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (t.j. DzU 2022, poz. 1225)

3. PN-83/B-03430/Az3 Wentylacja w budynkach mieszkalnych, zamieszkania zbiorowego i użyteczności publicznej. Wymagania

4. Stolorz Kinga, Prawidłowy montaż systemów rekuperacji w domach jednorodzinnych, „Rynek Instalacyjny” 6/2023, https://www.rynekinstalacyjny.pl/artykul/instalacje-wentylacyjne-klimatyzacyjne/158762,prawidlowy-montaz-systemow-rekuperacji-w-domach-jednorodzinnych 

5. PN-EN ISO 16890 Filtry powietrza do wentylacji ogólnej

6. WHO global air quality guidelines: Particulate matter (PM2.5 and PM10), ozone, nitrogen dioxide, sulfur dioxide and carbon monoxide. Executive summary, World Health Organization, 2021, https://iris.who.int/handle/10665/346559 (dostęp: 5.06.2025)

7. Eurovent 4/23 Dobór klas filtrów powietrza do wentylacji ogólnej sklasyfikowanych według PN-EN ISO 16890, 4th edition, Brussels 2022, https://www.eurovent.eu/ publications/eurovent-4-23-2022-dobor-klas-filtrow-powietrza-do-wentylacji-ogolnej-sklasyfikowanych-wedlug-pn-en-iso-16890/ (dostęp: 5.06.2025)

8. Eurovent 4/26-2025 Selection of molecular filters for supply air for general ventilation rated according to ISO 10121-3, https://www.eurovent.eu/news/recommendation-on-selection-of-molecular-filters/ (dostęp: 5.06.2025)

9. PN-EN ISO 10121-3 Metody badania do oceny wydajności mediów i urządzeń stosowanych do oczyszczania powietrza z gazów w wentylacji ogólnej. Część 3: System klasyfikacji urządzeń do oczyszczania powietrza zewnętrznego z gazów (GPACD)

10. PN-EN 16798-3 Charakterystyka energetyczna budynków. Wentylacja budynków. Część 3: Wentylacja budynków niemieszkalnych. Wymagania dotyczące właściwości systemów wentylacji i klimatyzacji pomieszczeń (Moduł M5-1, M5-4)

11. Basso Romano Alberto, Caesar Thomas, Price Andrew, Sikończyk Igor, Spehl Frank, Zimmer Tobias, Filtry molekularne w wentylacji ogólnej, „Rynek Instalacyjny” 3/2025, https://www.rynekinstalacyjny.pl/artykul/centrale-wentylacyjno-klimatyzacyjne/150882,plytowe-wymienniki-entalpiczne-w-malych-centralach-wentylacyjnych 

12. PN-78/B-03421 Wentylacja i klimatyzacja. Parametry obliczeniowe powietrza wewnętrznego w pomieszczeniach przeznaczonych do stałego przebywania ludzi

13. Charkowska Anna, Zasady projektowania nawiewu – nawiewniki powietrza cz. 1, „InstalReporter” 2/2013

14. Rozporządzenie Komisji (UE) nr 1253/2014 z dnia 7 lipca 2014 r. w sprawie wykonania dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/125/WE w odniesieniu do wymogów dotyczących ekoprojektu dla systemów wentylacyjnych (Dz.Urz. UE L 337/8 z 25.11.2014)

15. PN-EN 13141-7 Wentylacja budynków. Badanie właściwości elementów/wyrobów do wentylacji budynków mieszkalnych. Część 7: Badanie właściwości urządzeń wentylacji mechanicznej nawiewno-wywiewnej (z odzyskiwaniem ciepła) do wentylacji mechanicznej budynków jednorodzinnych

16. Ryńska Joanna, Płytowe wymienniki entalpiczne w małych centralach wentylacyjnych, „Rynek Instalacyjny” 10/2022, https://www.rynekinstalacyjny.pl/artykul/centrale-wentylacyjno-klimatyzacyjne/150882,plytowe-wymienniki-entalpiczne-w-malych-centralach-wentylacyjnych 

17. Wymiennik entalpiczny, czyli jak usprawnić wentylację nie tylko zimą, https://strefainstalatora.pl/material-partnera/wymiennik-entalpiczny-czyli-jak-usprawnic-wentylacje-nie-tylko-zima  (dostęp: 5.06.2025)

18. Kassai Miklos, Al-Hyari Laith, Investigation of Ventilation Energy Recovery with Polymer Membrane Material-Based Counter-Flow Energy Exchanger for Nearly Zero-Energy Buildings, “Energies” 12(9)/2019, https://doi.org/10.3390/en12091727

19. Jahed Mogharrab Amir et al, Air-to-Air Heat and Moisture Recovery in a Plate-Frame Exchanger Using Composite and Asymmetric Membranes, “Membranes” 12(5)/2022, https://doi.org/10.3390/membranes12050484

20. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/1369 z dnia 4 lipca 2017 r. ustanawiające ramy etykietowania energetycznego i uchylające dyrektywę 2010/30/UE (Dz.Urz. UE L 198/1 z 28.07.2017)

21. EPREL (europejski rejestr produktów do celów etykietowania energetycznego), https://eprel.ec.europa.eu/screen/home (dostęp: 5.06.2025)

22. Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) nr 1254/2014 uzupełniające dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2010/30/UE w odniesieniu do etykiet efektywności energetycznej systemów wentylacyjnych przeznaczonych do budynków mieszkalnych (Dz.Urz. UE L 337/27 z 25.11.2014)

23. https://czystepowietrze.gov.pl (dostęp: 5.06.2025)

24. https://lista-zum.ios.edu.pl (dostęp: 5.06.2025)

25. https://mojecieplo.gov.pl (dostęp: 5.06.2025)

26. Kurowski Krystian, Kondraciuk Monika, Lachman Paweł, Poradnik: Jak spełnić wymagania, jakim powinny odpowiadać budynki od 2021 roku? Ogrzewanie i wentylacja w warunkach technicznych, Warszawa 2022, http://pobe.pl/materialy-i-poradniki/ (dostęp: 5.06.2025)