TAIL – wskaźnik jakości środowiska wewnętrznego (IEQ) w charakterystyce energetycznej budynku
Wskaźnik oceny IEQ w budynkach, TAIL
The TAIL Rating Scheme: A promising performance metric and a solution for assessing indoor environmental quality (IEQ) in buildings to materiał, który ukazał się w numerze 63 (1/2026) „REHVA European HVAC Journal”. Poruszono w nim ważne kwestie dotyczące rzetelnej oceny jakości środowiska wewnętrznego (IEQ) także w szkołach, z uwzględnieniem specyfiki tych budynków. Redakcja „Rynku Instalacyjnego” opracowała tłumaczenie tego artykułu, do którego lektury serdecznie zapraszamy.
Zobacz także
prof. dr inż. Paweł Wargocki, dr Corinne Mandin Nowy wskaźnik – TAIL. Ocena jakości środowiska wewnętrznego w budynkach termomodernizowanych
Termomodernizacja powinna zwiększać standard energetyczny budynku, ale nie może też powodować pogorszenia jakości środowiska wewnętrznego w remontowanym obiekcie. Czy można jednoznacznie i porównywalnie...
Termomodernizacja powinna zwiększać standard energetyczny budynku, ale nie może też powodować pogorszenia jakości środowiska wewnętrznego w remontowanym obiekcie. Czy można jednoznacznie i porównywalnie określić tę jakość przed i po termomodernizacji? Pomocny może być nowy wskaźnik, zaproponowany przez międzynarodowe konsorcjum badawcze po 2,5-letnich pracach.
Marcin Gasiński Określanie średniego strumienia powietrza wentylacyjnego na potrzeby obliczania wskaźnika EP(H+W)
Zmiany do rozporządzenia o warunkach technicznych, które weszły w życia 1 stycznia 2014 r., umożliwiły częściowe wdrożenie wymagań dyrektywy w sprawie charakterystyki energetycznej budynków.
Zmiany do rozporządzenia o warunkach technicznych, które weszły w życia 1 stycznia 2014 r., umożliwiły częściowe wdrożenie wymagań dyrektywy w sprawie charakterystyki energetycznej budynków.
Maciej Danielak SFP – wskaźnik sprawności instalacji wentylacyjnych
Rozwój branży budowlanej wiąże się z sukcesywnym zmniejszaniem zapotrzebowania na energię grzewczą (chłodniczą) budynków. Rośnie zatem znaczenie poziomu konsumpcji energii elektrycznej – wielkość jej zużycia...
Rozwój branży budowlanej wiąże się z sukcesywnym zmniejszaniem zapotrzebowania na energię grzewczą (chłodniczą) budynków. Rośnie zatem znaczenie poziomu konsumpcji energii elektrycznej – wielkość jej zużycia przez systemy wentylacyjno-klimatyzacyjne jest coraz ważniejszym aspektem doboru urządzeń.
|
W artykule:
|
Ostatnia rewizja dyrektywy w sprawie charakterystyki energetycznej budynku – dyrektywy 2024/1275 (EPBD) – która wejdzie w życie w maju 2026 r., wprowadza obowiązek monitoringu i sterowania jakością środowiska wewnętrznego (IEQ) w budynkach nowych i remontowanych [1]. W ten sposób EPBD kładzie nacisk nie tylko na transformację energetyczną, lecz także na ochronę zdrowia i dobrostanu użytkowników budynków.
Termomodernizacja budynków nie może powodować pogorszenia istniejących warunków IEQ, a wręcz – jeśli to konieczne – powinna przyczyniać się do ich poprawy, zapewniając nie tylko oszczędności energii, ale też korzyści związane ze zdrowiem, dobrostanem, wydajnością pracy, nauką i snem [30, 31, 32]. Unia Europejska określiła jednolite ramy dla wszystkich państw członkowskich w zakresie oszczędzania energii, podczas gdy sformułowanie zasad monitorowania IEQ pozostaje w gestii każdego państwa członkowskiego – UE nie ma w tym zakresie instrumentów prawnych. W każdym kraju może zatem pojawić się inny sposób oceny IEQ, zwłaszcza że w tym zakresie brakuje standardowej i powszechnie uznanej metodologii.
Czytaj także: Nawilżanie powietrza w przemyśle i budynkach użyteczności publicznej. Optymalizacja kosztów
Choć Komisja Europejska wydała odpowiednie wytyczne, wskazując możliwe sposoby podejścia do przeprowadzania ocen IEQ, są to tylko rekomendacje, które nie są obowiązkowe [2]. Na swiecie brak jest ujednoliconego podejscia do monitoringu IEQ oraz wskaznika IEQ w budynkach. Oto kilka przykładów rozwiązań stworzonych, ale nie aplikowanych na ogólnoświatową skalę w stopniu, który uznać można za standard. UE opracowała także wytyczne Level(s) – są to ramy zasad monitorowania różnych aspektów charakterystyki budynku, nie tylko IEQ [3]. Na świecie brakuje ujednoliconego podejścia do monitoringu IEQ oraz powszechnie uznawanego wskaźnika IEQ w budynkach.
Oto kilka przykładów opracowanych rozwiązań, które jednak nie stały się standardami i nie są stosowane w skali globalnej. Wskaźniki IEQ proponowane są w kilku programach certyfikacyjnych, np. OsmoZ [4] czy RESET [5], ale żaden z nich nie należy do rozwiązań rekomendowanych ani nie stanowi części istniejących norm odnoszących się do IEQ. Istnieje też standard budynku WELL, który obejmuje wszystkie parametry wpływające na IEQ i dobrostan użytkowników, jednocześnie jednak jest to produkt komercyjny, na który nie wszyscy właściciele i użytkownicy budynku mogą sobie pozwolić [6]. Inicjatywa IEQ-Compass, pomyślana jako sposób oceny zasobów pod kątem IEQ w mieszkaniach komunalnych (public housing), nie została powszechnie przyjęta w Danii, gdzie powstała [7], podobnie jak inne przedsięwzięcia podjęte w tym kraju [8].
Dlaczego ustanowienie i przyjęcie jednej metody monitorowania IEQ w budynkach jest takie trudne? Wpływają na to ograniczenia ekonomiczne i techniczne, skomplikowanie proponowanych metod czy brak ich zgodności z istniejącymi normami. Znaczącym wyzwaniem jest to, że oceny IEQ często uwzględniają wiele parametrów, z których każdy traktowany jest jako istotny. Ta złożoność została wyraźnie uwidoczniona w artykule Wei i in., w którym wskazali, że do opisu IEQ w budynkach stosuje się niemal 90 różnych parametrów [9]. Często też uważa się, że pomiary takie są bardzo kosztowne i skomplikowane. Do podobnych wniosków doszli autorzy badań dotyczących jakości powietrza [10].
Uwzględniając wszystkie te ograniczenia, zaproponowano wskaźnik oceny, który sprostałby tym wyzwaniom, opierał się na uznanych i powszechnie mierzonych parametrach, był wykonalny i dostępny cenowo, bazował na istniejących standardach (normach) i wytycznych dotycząacych zdrowia publicznego, był względnie prosty do wdrożenia i stosowania, a jednocześnie umożliwiałby sformułowanie solidnej, jednolitej i wiarygodnej charakterystyki IEQ, zatem umożliwiłby klasyfikację budynków pod względem warunków środowiska wewnętrznego. Wskaźnik ten nosi nazwę TAIL i został zaprezentowany na rys. 1 [11].
Rys. 1. Wskaźnik oceny IEQ w budynkach, TAIL
1 Pomieszczenia biurowe, sale lekcyjne i pokoje hotelowe, tj. przestrzenie, w których w danym rodzaju budynku użytkownicy spędzają najwięcej czasu. 2 Zakładając izolacyjność termiczną odzieży clo. = 1, pracę biurową i RH=50%. 3 Zakładając izolacyjność termiczną odzieży clo. = 0,5, pracę biurową i RH=50%. 4 Lato i sezon; Θrm to bieżąca średnia temperatura zewnętrzna, obliczana następująco:Θrm = (1 – α) {Θed-1 + α Θed-2 + α2 Θed-3} gdzie:Θrm – średnia temp. zewnętrzna dla rozważanego dnia [°C], Θed-1 – średnia dzienna temp. zewnętrzna dla poprzedniego dnia [°C], α – stała z zakresu od 0 do 1 (zalecana wartość: 0,8),Θed-i – średnia dzienna temp. zewnętrzna dla i-tego poprzedniego dnia [°C] lub przy zastosowaniu poniższego wzoru przybliżonego (gdy nie są dostępne dane dotyczące średniej temp. zewnętrznej):Θm = (Θed-1 + 0,8 Θed-2 + 0,6 Θed-3 + 0,5 Θed-4 + 0,4 Θed-5 + 0,3 Θed-6 + 0,2 Θed-7)/3,8. 5 Dzienna średnia temperatura powietrza zewnętrznego dla dnia poprzedniego, uzyskana w pomiarach lub z najbliższej stacji meteorologicznej. 6 Zgodnie z normą EN 16798 (12); w małym biurze (np. dla jednej osoby), nominalna gęstość obłożenia wynosi 0,1 osoby na 1 m2 podłogi, a w biurze na planie otwartym – 0,07 osoby na 1 m2 podłogi. 7 Norma EN 16798 [12]. 8 Rozporządzenie francuskie [21] duński kodeks budowlany [22]. 9 Stężenie CO2 na zewnątrz należy zmierzyć lub założyć według bazy https://www.co2.earth/ [7]; stężenie CO2 w pomieszczeniach zgodnie z EN 16789 [12]. 10 Podstawą klasyfikacji wyniku pomiaru do danego poziomu jakości jest nieprzekraczanie zakresu określonego dla danego poziomu jakości, kolejny zaś poziom jakości nie może być przekroczony przez nie więcej niż 5% czasu, natomiast kolejny poziom jakości i następny niższy poziom jakości – przez nie więcej niż 1% czasu. 11 W przypadku budynków niebędących budynkami o niskiej emisyjności materiałów – zgodnie z normą PN-EN16798 [12] – z uwagi na brak informacji o obciążeniu zanieczyszczeniami; zmierzone strumienie powietrza wentylacyjnego (wartości średnie z dwóch pomiarów) należy porównać z nominalnym (projektowym) strumieniem powietrza wentylacyjnego dla danego obszaru; przyjmując emisję wynoszącą 20 l/h na osobę. 12 Poziomy odpowiadają normie PN-EN 16798 [12]. 13 Wyższe poziomy wybrano, aby uniknąć narażenia na roztocze kurzu domowego (przetrwanie i rozmnażanie tych organizmów).14 Zgodnie z system klasyfikacji oceny pleśni stworzonym w krajach nordyckich i zawartym w ramach dla zrównoważonego budownictwa Level(s) [3]; obserwacje w opomiarowanym pomieszczeniu należy uzupełnić o miejsca, w których ryzyko powstania pleśni jest wysokie (np. z wykorzystaniem symulacji wilgotności względnej powierzchni). 15 Dopuszczalne poziomy, których nie wolno przekraczać: benzen [13 i dyrektywa 2008/50/EC], formaldehyd [13, 23], radon [13] oraz PM2.5 [14]; 16 Wytyczne WHO w zakresie jakości powietrza 2021 [15]. 17 Średnia wartość z 2 miesięcy mierzona zimą [13] i dyrektywa 2013/59/EURATOM. 18 Francuska Agencja Żywności, Środowiska oraz Zdrowia i Bezpieczeństwa w pomieszczeniach [24]. 19 Najniższy wskaźnik światła dziennego zapewniający wartość odpowiednio ³750 lx, ³500 lx, ³300 lx and ³100 lx; wartości wskaźnika światła dziennego przyjęto według normy EN 17037 [25] dla Brukseli. 20 Norma EN 17037+A1 [26]. 21 Zgodnie z wymaganiami systemu certyfikacji zielonych budynków HQE [27]. 22 Zgodnie z wymaganiami CASBEE (28); wymagania CASBEE dotyczą tylko natężenia światła, a nie częstotliwości jego występowania. 23 Norma EN 12464-1 [29].
TAIL składa się z oceny czterech składowych (obszarów) określających jakość środowiska wewnętrznego w budynkach (IEQ): cieplnej (T), akustycznej (A), jakości powietrza wewnętrznego (I) i świetlnej, inaczej wizualnej (L). Ogólna ocena środowiska wewnętrznego wyznaczana jest na podstawie poziomów jakości wszystkich składowych. Każdą składową można opisać poprzez mierzalne, monitorowane parametry; tylko w jednym wypadku stosuje się symulację, a jeden parametr oceniany jest na podstawie obserwacji. Całkowity wskaźnik jakości odzwierciedla rzeczywiste warunki panujące w budynku, zatem TAIL jest wskaźnikiem charakterystyki (zachowania) budynku, a nie oceną zasobu, a także nie opiera się na określonej z góry punktacji czy kredytach. Parametry wybrane do oceny każdej składowej IEQ są zgodne z istniejącymi normami i odpowiadają parametrom, których pomiary zwykle przeprowadza się w budynkach. Wybór parametrów uwzględnia także faktyczny dostęp do przyrządów pomiarowych, zapewniających wiarygodne wyniki pomiarów przy akceptowalnym koszcie.
TAIL celowo został zakorzeniony w istniejących normach i wytycznych. Chodziło o zapewnienie spójności z kluczowymi, uznanymi dokumentami dotyczącymi budynków i rekomendacjami technicznymi, a nie o wprowadzanie nowych kryteriów, które trudno byłoby zaakceptować jako standard uczestnikom procesu budowlanego. W procesie powstawania TAIL najważniejsze były trzy dokumenty: norma EN 16798 [12] oraz wytyczne WHO w zakresie jakości powietrza z 2010 r. [13] i z 2005 r. [14], przy czym w 2021 r. wydano znowelizowane wytyczne z 2005 r. [15].
Tabela przedstawia 12 parametrów uwzględnionych w schemacie TAIL w celu monitorowania i określenia IEQ. Obejmują one pomiary temperatury (składowa T), poziomu ciśnienia akustycznego (składowa A), stężenia ditlenku węgla (CO2), strumienia wentylacyjnego, wilgotności względnej, stężenia formaldehydu, benzenu, radonu i pyłu zawieszonego (PM2.5) (składowa I) oraz natężenia światła (składowa L), a także symulacje wskaźnika światła dziennego (składowa L) oraz obserwacje wzrokowe obecności pleśni (składowa I). Szczegółowe kryteria i uzasadnienie wyboru tych konkretnych parametrów opisano w innej publikacji [11]. Powstał także szczegółowy protokół opisujący zasady pobierania próbek, procedury pomiarowe oraz specyfikację przyrządów pomiarowych [11, 16].
TAIL stosuje cztery poziomy jakości (dla każdej składowej), identyfikowane za pomocą cyfr rzymskich, od I do IV, na wzór normy EN 16798 [12], w której kategoria I określa najwyższą (pożądaną) klasę jakości, a kategoria IV – najniższą klasę jakości. Dla bardziej intuicyjnego przekazywania informacji zastosowano także kolory: zielony dla kategorii I (wysokiej), żółty dla kategorii II (średniej), pomarańczowy dla kategorii III (normalnej) i czerwony dla kategorii IV (niskiej). Całościowa ocena jakości IEQ uwzględnia poziomy jakości poszczególnych składowych. Nie zastosowano średniej ważonej dla określenia całościowego wskaźnika jakości klimatu wewnętrznego, ponieważ nie ma wystarczających dowodów na większe znaczenie którejkolwiek ze składowych w odniesieniu do pozostałych dla całkowitej IEQ [11].
Nie stosuje się także ani równych wag, ani uśredniania klas jakości. Aby uniknąć wzajemnej kompensacji poszczególnych składowych, a jednocześnie uwzględnić wpływ każdej z nich, całkowita klasa IEQ odpowiada najgorszej klasie jakości spośród klas jakości uzyskanych przez poszczególne składowe. Choć podejście to może wydawać się zbyt surowe lub w pewnym sensie demotywujące, jest ono spójne z istniejącymi wskaźnikami stosowanymi do oceny jakości wody czy powietrza atmosferycznego, w których to parametr najniżej oceniony determinuje ocenę całkowitą. Źródłem tej decyzji była koncepcja tworzenia zachęt do poprawy poszczególnych wskaźników.
Ponieważ pomiary wszystkich parametrów należy prowadzić w pomieszczeniach reprezentatywnych, zwykle dwóch do dziesięciu lub większej liczbie, zależnie od wielkości i charakterystyki budynku, a nie we wszystkich pomieszczeniach budynku, powstała także metoda szacowania klas jakości poszczególnych składowych TAIL na podstawie pomiarów uzyskanych w tych pomieszczeniach. Protokół ten (w formie kodu, algorytmu) dostępny jest na życzenie i pozwala na szybkie obliczenie wskaźnika TAIL.
Wskaźnik TAIL powstał dla budynków biurowych i hoteli podlegających głębokiej termomodernizacji, choć można go stosować także w budynkach tradycyjnych; ostatnio został poszerzony o budynki szkolne, dla których powstał wskaźnik schoolTAIL [16]. Pracując nad rozszerzeniem wskaźnika, parametry zawarte w wyjściowym TAIL porównano z parametrami istotnymi dla IEQ w szkołach, efektywności nauki i specyfiki organizmów dzieci [10]. Ramy TAIL pozostały takie same, jednak, jak pokazano w tabeli, uwzględniono dwa nowe parametry: stężenie ditlenku azotu (NO2), wskazywane przez WHO jako mające znaczny wpływ na zdrowie dzieci, oraz czas pogłosu, którego prawidłowa wartość przyczynia się do prawidłowej komunikacji między nauczycielami i uczniami. Dodatkowo schoolTAIL wprowadza nowe klasy jakości PM2.5, uwzględniając wytyczne dla jakości powietrza WHO [15] oraz poszerza protokół pomiarów natężenia światła. Wszystkie pozostałe parametry i procedury pomiarowe pozostają niezmienione względem oryginalnej definicji wskaźnika TAIL.
Zarówno TAIL, jak i schoolTAIL to wskaźniki charakterystyki odzwierciedlające warunki faktycznie panujące w budynku. Jest to ograniczenie, jeśli celem oceny wskaźnikowej jest określenie klas jakości IEQ w procesie projektowania nowych budynków czy modernizacji budynków istniejących. Odpowiedzią na to wyzwanie jest stworzenie wskaźnika predicTAIL [17]. PredicTAIL nie jest końcową oceną IEQ w budynku, ale narzędziem projektowym. Obejmuje parametry zgodne z parametrami TAIL, lecz określane dla projektowanych rozwiązań w budynku za pomocą symulacji; ponieważ nie można przewidzieć wystąpienia pleśni drogą symulacji, a obecność systemu wentylacyjnego określona jest w projekcie budowlanym, te dwa elementy zostały wykluczone ze wskaźnika predicTAIL.
Do wyznaczania wskaźnika predicTAIL można stosować dowolne oprogramowanie, które pozwala na wiarygodne oszacowanie parametrów składających się na predicTAIL. Podczas pracy nad wskaźnikiem predicTAIL oceniono, czy będzie on w stanie wykrywać zmiany w przewidywanym IEQ w odniesieniu do zmian związanych z charakterystyką energetyczną i porównać budynki o różnych strategiach modernizacji [17]. Wskaźnik predicTAIL okazał się wystarczająco czuły. Nie może on jednak zastąpić wskaźników TAIL lub schoolTAIL, które zapewniają informacje o IEQ podczas normalnego użytkowania i pozwalają sformułować końcową ocenę IEQ.
Ponieważ TAIL i schoolTAIL wciąż są względnie nowe, dysponujemy nielicznymi informacjami o ich skuteczności i przydatności do określania klas jakości w budynkach istniejących. Niemniej jednak opublikowane dotychczas dane potwierdzają, że TAIL działa zgodnie z założeniami. Przykładowo, schoolTAIL zastosowano do oceny IEQ we francuskich szkołach, wykorzystując pomiary przeprowadzone w ramach projektu Indoor Air Quality Observatory (OQAI) [16, 18].
Wykazano, że wskaźnik schoolTAIL dostarcza cennych informacji o IEQ, pozwalajac określić różnice między szkołami i wskazać priorytetowe obszary do poprawy. Są to dodatkowe zalety TAIL, który oczywiście może też służyć jako wzorcowe narzędzie porównywalne ze świadectwami charakterystyki energetycznej. Znowelizowana dyrektywa EPBD wymaga uwzględnienia informacji o IEQ w świadectwie charakterystyki energetycznej (paszporcie energetycznym), a TAIL to mocny kandydat do realizacji tego obowiązku. Faktycznie TAIL został już wymieniony w wytycznych Komisji Europejskiej wspierających implementację dyrektywy EPBD [2]. Trwają dalsze prace badawcze nad wskaźnikiem TAIL i potwierdzają one, że można dzięki niemu osiągać korzyści, które znalazły się w założeniach projektu EPBD. Trwają też prace nad rozwiązaniami umożliwiającymi raportowanie TAIL razem z charakterystyką energetyczną budynkyu w ramach projektu BREEZE (https://www.breeze-life.eu/).
Obecna wersja TAIL to wersja 1.0. Planowane kolejne wersje mają obejmować bardziej zaawansowane parametry i procedury. Dlatego ważne jest zebranie jak najliczniejszych obserwacji i wniosków ze stosowania obecnej wersji. Przykładowo, jak wspomniano powyżej, TAIL jest brany pod uwagę w trwającym projekcie UE Life BREEZE dotyczącym renowacji budynków do poziomu budynku zeroemisyjnego [19]. Badania prowadzone w ramach tego projektu obejmują wskaźnik TAIL dla budynków mieszkalnych, ale także jego wariant uwzględniający oceny użytkowników pomieszczeń. Obecny wskaźnik TAIL skoncentrowany jest na fizycznych i chemicznych parametrach opisujących IEQ; natomiast oceny użytkowników, które w TAIL nie zostały uwzględnione, dostarczają cennych informacji i nie powinny być pomijane. Dodatkowe kierunki rozwoju TAIL to poszukiwanie łatwiej zrozumiałej metody określania i prezentowania całościowego poziomu jakości, np. poprzez wartość liczbową lub procentową [16].
Podsumowując, zarówno planowane rozszerzenia wskaźnika TAIL, jak i istniejące systemy oceny TAIL stanowią zintegrowane i kompleksowe narzędzie oceny środowiska wewnętrznego w różnych rodzajach budynków.
Podziękowania
W powyższej pracy częściowo korzystano ze wsparcia projektu ALDREN [20] finansowanego ze środków programu Komisji Europejskiej Horyzont 2020 (numer umowy 754159), projektu BREEZE [19] współfinansowanego z programu UE LIFE zgodnie z umową finansowania nr 101215197 oraz duńskiej Fundacji „20 grudnia”. Wskaźnik schoolTAIL powstał w ramach projektu będącego przedmiotem pracy doktorskiej, współfinansowanego przez francuską Agencję Przemian Ekologicznych (ADEME), zgodnie z umową nr TEZ20-047, oraz Centrum Naukowo-Techniczne dla Budownictwa (CSTB). Przedstawione w pracy poglądy i stanowiska są wyłącznie opiniami autorów i niekoniecznie odzwierciedlają oficjalne stanowisko Unii Europejskiej. Ani Unia Europejska, ani żadna instytucja finansująca nie ponoszą za nie odpowiedzialności.
Literatura
- Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1275 z dnia 24 kwietnia 2024 r. w sprawie charakterystyki energetycznej budynków (wersja przekształcona) (Tekst mający znaczenie dla EOG) (Dz.Urz. UE L 2024/1275, z 8.5.2024)
- Zawiadomienie Komisji zawierające wytyczne dotyczące nowych lub istotnie zmienionych przepisów przekształconej dyrektywy (UE) 2024/1275 w sprawie charakterystyki energetycznej budynków (C/2025/6438), https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/HTML/?uri=OJ:C_202506438 (dostęp: 17.03.2026)
- Dodd Nicholas, Cordella Mauro, Traverso Marzia,, Donatello Shane, Level(s)-A common EU framework of core sustainability indicators for office and residential buildings Part 3: How to make performance assessments using Level(s) (Draft Beta v1.0), no. August. 2017, C:\Users\pawar\AppData\Local\Microsoft\Windows\INetCache\Content.Outlook\NTBC4290\ DOI: 10.2760\95143DOI: 10.2760/95143
- Certivéa, Label OsmoZ Certivéa, https://certivea.fr/certifications/label-osmoz/ (dostęp: 17.03.2026)
- Certification for health & regeneration focused on Indoor Air Quality RESET TM Pre-Release, 2017
- WELL, The Well Building Standard, https://www.wellcertified.com/certification/v1/standard/ (dostęp: 17.03.2026)
- Larsen Tine S. i in., IEQ-Compass – A tool for holistic evaluation of potential indoor environmental quality, „Building and Environment” 2020, vol. 172, 106707
- Dansk Standard 3033:2011, https://webshop.ds.dk/en/standard/M241026/ds-3033-2011 (dostęp: 17.03.2026)
- Wei Wenjuan, Wargocki Paweł, Zirngibl Johann,Bendžalová Jana, Mandin Corinne, Review of parameters used to assess the quality of the indoor environment in GreEN Building certification schemes for offices and hotels, „Building and Environment” 2020, vol. 209, 109683, https://doi.org/10.1016/j.enbuild.2019.109683 (dostęp: 17.03.2026)
- Tran Minh-Tien i in., Review of Parameters Measured to Characterize Classrooms’ Indoor Environmental Quality, „Buildings” 2023, https://doi.org/10.3390/buildings13020433 (dostęp: 17.03.2026)
- Wargocki Paweł i in., TAIL, a new scheme for rating indoor environmental quality in offices and hotels undergoing deep energy renovation (EU ALDREN project), „Building and Environment” 2021, vol. 244, https://doi.org/10.1016/j.enbuild.2021.111029 (dostęp: 17.03.2026)
- European Committee for Standardization, EN 16798-1:2019 Energy performance of buildings - Ventilation for buildings - Part 1: Indoor environmental input parameters for design and assessment of energy performance of buildings addressing indoor air quality, thermal environment, lighting and acoustic, 2019.
- World Health Organization, WHO Guidelines for Indoor Air Quality: Selected Pollutants, 2010, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK138705/ (dostęp: 17.03.2026)
- World Health Organization, Air quality guidelines: global update 2005: particulate matter, ozone, nitrogEN dioxide, and sulfur dioxide, 2005
- World Health Organization, WHO global air quality guidelines: particulate matter (PM2.5 and PM10), ozone, nitrogEN dioxide, sulfur dioxide and carbon monoxide, 2021
- Tran Minh-Tien, Wei Wenjuan, Dassonville Claire, Martinsons Christophe, Ducruet Pascal, Derbez Mickaël, Mandin Corinne, Héquet Valérie, Wargocki Pawel, Expanding the application of the TAIL rating scheme to schools: schoolTAIL, „Energy and Buildings” 2026, 116942
- Wei Wenjuan i in., PredicTAIL, a prediction method for indoor environmental quality in buildings undergoing deep energy renovation based on the TAIL rating scheme, „Energy and Buildings” 2020, vol. 258, 111839
- Dassonville Claire i in., Qualité de l’air intérieur et contamination des poussieres déposées au sol dans les écoles EN France – Rapport final, 2019, https://www.oqei.fr/fr/campagnes-et-etudes/campagne-nationale-ecoles (dostęp: 17.03.2026)
- Building Renovation Efforts for Zero Emission Buildings, https://www.breeze-life.eu/ (dostęp: 17.03.2026)
- European Commission, ALliance for Deep RENovation in buildings (ALDREN) Implementing the European Common Voluntary Certification Scheme, as back-bone along the whole deep renovation proces, https://cordis.europa.eu/project/id/754159 (dostęp: 17.03.2026)
- Arrêté du 25 avril 2003 relatif à la limitation du bruit dans les établissements d’enseignement, 2003, https://www.legifrance.gouv.fr/eli/arrete/2003/4/25/DEVP0320066A/jo/texte (dostęp: 17.03.2026)
- The Danish Ministry of Economic and Business Affairs Danish Enterprise and Construction Authority, „Building Regulations” 2010 (BR10), vol. 16, no. 452, http://bygningsreglementet.dk/ (dostęp: 17.03.2026)
- Koistinen Kimmo i in., The INDEX project: executive summary of a European Union project on indoor air pollutants, „Allergy” 2008, 63(7), 810–819, https://doi.org/10.1111/j.1398-9995.2008.01740.x (dostęp: 17.03.2026)
- ANSES, Proposition de valeurs guides de la qualité d’air intérieur : le dioxyde d’azote, 2013
- EN 17037, 2018. Daylight in buildings
- AFNOR, Daylight in buildings, NF EN 17037+a1, 2021
- HQE scheme GreEN Building V3 – Full text of the Office and Hotel sectors (Référentiel HQE Bâtiment Durable V3 – Texte intégral secteurs Bureau et Hôtellerie), 2019
- CASBEE for building (new construction) – Technical Manual, 2014
- AFNOR, Light and lighting – Lighting of work places – Part 1: indoor work places, NF EN 12464-1, 2021.
- Carrer Paolo i in. What does the scientific literature tell us about the ventilation–health relationship in public and residential buildings?, „Building and Environment”, 2015, 94, s. 273–286
- Wargocki, Paweł, Wyon David P., TEN questions concerning thermal and indoor air quality effects on the performance of office work and schoolwork, „Building and Environment” 2017, 112, s. 359–366
- Akimoto Mizuho i in., New research on bedroom ventilation and sleep quality suggests that building standards should be revisited (ASHRAE 1837-RP), „Science and Technology for the Built Environment” 2025, 31(8), s. 905–916
