Przygotujmy się na nowe przepisy dotyczące F-gazów

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady nr 517/2014 obowiązuje od stycznia 2015 r. w całej Unii Europejskiej, w tym w Polsce, choć rodzima ustawa i liczne rozporządzenia wykonawcze uszczegóławiające unijny akt prawny weszły w życie pod koniec 2017 roku. Zdążyliśmy się już z nimi oswoić – mamy certyfikaty personalne i firmowe dotyczące F-gazów, realizujemy obowiązkowe okresowe kontrole szczelności, wpisujemy czynności serwisowe do Centralnego Rejestru Operatorów (CRO) i składamy roczne sprawozdania w Bazie Danych Sprawozdań (BDS) prowadzonej przez Biuro Ochrony Warstwy Ozonowej i Klimatu (BOWOiK/IChP). Od 2015 roku produkcja w Unii oraz import F-gazów do Europy zostały ograniczone ilościowo i podmiotowo, co znaczy, że niezbędny jest tzw. kontyngent przyznawany przez Komisję Europejską (KE). Od 2017 roku do systemu kontyngentów musieli dołączyć importerzy urządzeń zawierających F-gazy – m.in. urządzeń chłodniczych, klimatyzacyjnych i pomp ciepła. Importerzy muszą także składać roczne unijne sprawozdania (tzw. BDR – Business Data Repository), a niektórzy z nich są dodatkowo zobowiązani do poddawania audytowi swojej dokumentacji F-gazowej.

Sytuacja prawna dotycząca F-gazów była stabilna przez prawie dekadę – aż do kwietnia/maja 2022 r., gdy Komisja Europejska udostępniła projekt nowelizacji rozporządzenia 517/2014. Zapachniało wówczas rewolucją, a ceny F-gazów, utrzymujące się na stosunkowo niskich poziomach przez kilkanaście wcześniejszych miesięcy, ruszyły w górę. Przyczyną tej sytuacji były:

• plan wprowadzenia dodatkowych opłat za kontyngenty F-gazowe (na rzecz KE),
• koncepcja szybszej i głębszej redukcji ilości F-gazów dostępnych dla całej Europy (czyli znaczące zmniejszenie kontyngentów F-gazowych), w tym niespodziewany harmonogram prawie całkowitego ograniczenia produkcji i importu F-gazów do UE w perspektywie kilku lat,
• pogmatwana agenda nowych zakazów wprowadzania na unijny rynek szeregu urządzeń zawierających F-gazy, które wcześniej nie miały być objęte takimi ograniczeniami.

W kolejnych miesiącach zrobiło się jeszcze gorącej, i to nie tylko z powodu wyjątkowo upalnego lata, do którego zresztą przyczynić się mogły także emisje czynników chłodniczych z grupy HFC. Parlament Europejski zaproponował bowiem „konkurencyjną” wersję nowelizacji, jeszcze bardziej restrykcyjną wobec F-gazów niż przygotowana przez KE. Bardzo „zielony” Parlament chciał wycofać wszystko szybciej i żeby było jeszcze drożej…

Kolejnym etapem tworzenia unijnej legislacji były konsultacje społeczne z zainteresowanymi organizacjami oraz negocjacje z tzw. Radą UE, czyli delegacjami 27 państw członkowskich Unii. Oczywiście działają tu różne grupy nacisku – jedne organizacje przekonują, że technologie wykorzystujące w chłodnictwie i klimatyzacji czynniki alternatywne wobec F-gazów są dostępne już od co najmniej kilku lat, a inni lobbyści wskazują, że te nowe technologie nie mogą mieć zastosowania we wszystkich dziedzinach i że należy zwrócić uwagę np. na bezpieczeństwo stosowania palnych i toksycznych czynników chłodniczych. Z tego powodu w projekcie nowelizacji pojawiły się zakazy wprowadzania na rynek unijny niektórych nowych urządzeń (w tym chillerów, klimatyzatorów i pomp ciepła) zawierających lub pracujących w oparciu o F-gazy, jednak „z wyjątkiem przypadków wymaganych do spełnienia wymogów bezpieczeństwa”. Medale będą się zatem należały tym celnikom, którym uda się prawidłowo ocenić, które urządzenia zawierające F-gazy i do czego stosowane będą spełniać ten wyjątek. Przypomnę, że ograniczenia dotyczą wprowadzania urządzeń na rynek unijny, co w przypadku produkcji w UE oznacza pierwszą sprzedaż przez unijnego producenta, a w przypadku importu – ostateczną odprawę celną. Wszystkie urządzenia wprowadzone na unijny rynek przed datami określonymi w nowelizacji rozporządzenia F-gazowego będą mogły być później sprzedawane/kupowane, instalowane, eksploatowane i serwisowane.

Przedstawiciele państw członkowskich również nie byli jednomyślni we wspomnianych powyżej kluczowych kwestiach. Plotka niesie, że reprezentanci wschodniej części Europy optowali za jak najniższą opłatą za kontyngent oraz jak najdalszym odsunięciem w czasie wprowadzenia nowych ograniczeń, natomiast delegacje niektórych bardziej „zielonych” krajów zgadzały się na wysoce restrykcyjne rozwiązania.

Wydawało się, że nowelizacja unijnej regulacji F-gazowej zostanie uchwalona jeszcze w listopadzie 2023 r., aby mogła wejść w życie od stycznia kolejnego roku. Szczególnie że po wielu miesiącach negocjacji i dziesiątkach spotkań w połowie października trzy kluczowe strony (Komisja, Parlament i Rada) osiągnęły tzw. wstępne porozumienie w sprawie treści tego aktu prawnego. Rynek F-gazów był nieprzewidywalny i takim chyba pozostanie, wszystko bowiem wskazuje, że proces legislacyjny może potrwać jeszcze do połowy 2024 r., a nowe unijne rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady wejdzie w życie w całości dopiero od stycznia 2025 r. Przy czym oczywiście nowe zakazy dotyczące wprowadzania niektórych urządzeń do obrotu oraz ograniczenia w serwisowaniu urządzeń z określonymi czynnikami chłodniczymi z grupy F-gazów będą wchodzić w życie stopniowo, w kolejnych latach.

Jak wspomniano, zakazy wprowadzania urządzeń na rynek UE nie dotyczą firm instalacyjno-serwisowych, tylko importerów oraz unijnych producentów. A wszystkie klimatyzatory i pompy ciepła zawierające F-gazy, które zostaną wprowadzone na rynek UE przed ustalonymi deadline’ami nie będą podlegać żadnym ograniczeniom handlowym i instalacyjnym.

Z punktu widzenia instalatorów i serwisantów istotna będzie konieczność uzupełnienia kwalifikacji o wiedzę i kompetencje dotyczące posługiwania się czynnikami alternatywnymi wobec F-gazów, w tym oczywiście naturalnymi czynnikami chłodniczymi, takimi jak m.in. propan (R290), izobutan (R600a), dwutlenek węgla (R744) czy amoniak (R717). Choć, co do zasady, wszystkie dotychczasowe certyfikaty F-gazowe pozostaną ważne zgodnie z zakresem, na jaki zostały wydane, ich posiadacze będą zobowiązani ponownie przejść proces egzaminacyjny (prawdopodobnie) najpóźniej do końca 2028 roku. Ponadto nowelizacja ma wprowadzić obowiązek odnawiania kompetencji nie rzadziej niż co 7 lat.

Zobacz także: Stanowisko Ministerstwa Klimatu odnośnie przeprowadzania obowiązkowej kontroli szczelności urządzeń zawierających SZWO i F-gazy w sytuacji rozprzestrzeniania się koronawirusa

Do dotychczasowej listy kompetencji niezbędnych do uzyskania certyfikatu F-gazowego dla personelu dopisano następujące punkty:

• bezpieczne obsługiwanie sprzętu z palnymi lub toksycznymi gazami albo pracującego pod wysokim ciśnieniem;
• środki poprawiające lub utrzymujące efektywność energetyczną sprzętu podczas instalacji lub konserwacji.

Drugą istotną zmianą z punktu widzenia operatora i instalatora urządzeń zawierających F-gazy jest rekonfiguracja zakazów stosowania czynników HFC do konserwacji lub serwisowania. Należy tu rozróżnić wykorzystanie F-gazów w chłodnictwie od zastosowań w klimatyzacji i pompach ciepła, tak jak to zapisano w obecnej (ostatniej dostępnej) wersji nowelizacji rozporządzenia F-gazowego 517/2014:

• Serwis chłodnictwa stacjonarnego i mobilnego:

– zakaz z art. 13 ust. 3 nowelizacji dotyczy stosowania w serwisie chłodnictwa stacjonarnego i mobilnego tylko czynników o GPW ≥ 2500, w tym m.in. R404A i R507 oraz R23, a także R422A i R422D;

– wynika z niego, że stosowanie ww. pierwotnych czynników (tj. nowych = wcześniej nieużywanych) będzie całkowicie zabronione od 2025 roku. Obecnie obowiązujące rozporządzenie 517/2014 zezwala stosować pierwotny czynnik R404A w serwisie urządzeń o napełnieniu nominalnym poniżej 40 teqCO2 (tj. < 10,2 kg R404A);

– wyjątki i wyłączenia:

• ww. zakaz nie dotyczy urządzeń mrożących do temperatur poniżej –50°C (czyli nawet pierwotny czynnik R23 może być dalej używany do takich celów),

• tak jak obecnie, do końca 2029 roku dozwolone będzie stosowanie w serwisie ww. czynników, jeśli zostały zregenerowane lub w ramach recyklingu (czyli muszą pochodzić z odzysku, być wcześniej używane i odzyskane z urządzeń).

• Serwis chłodnictwa stacjonarnego:

– zakaz z art. 13 ust. 3b nowelizacji dotyczy stosowania w serwisie chłodnictwa stacjonarnego tylko czynników o GPW ≥ 750, w tym R134a, R407F, R448A, R449A;

– ogólny zakaz stosowania ww. pierwotnych czynników w serwisie będzie obowiązywać od 2032 roku (za ok. 8 lat);

– wyjątki i wyłączenia:

• ww. zakaz nie będzie dotyczył: chillerów, sprzętu wojskowego, urządzeń mrożących do temperatur poniżej –50°C, a także sprzętu służącego do chłodzenia elektrowni jądrowych,

• dozwolone będzie stosowanie w serwisie ww. czynników, jeśli zostały zregenerowane lub w ramach recyklingu (czyli muszą pochodzić z odzysku, być wcześniej używane i odzyskane z urządzeń) – bez ograniczeń czasowych.

• Serwis klimatyzacji i pomp ciepła:

– zakaz z art. 13 ust. 3a) nowelizacji dotyczy stosowania w serwisie urządzeń klimatyzacyjnych i pomp ciepła tylko czynników o GPW ≥ 2500, w tym R404A i R507. Co do zasady: takich czynników nie używa się w klimatyzacji już bardzo dawno, a wcześniej raczej sporadycznie;

– ogólny zakaz stosowania ww. pierwotnych czynników w serwisie będzie obowiązywać od 2026 roku;

– ale do końca 2031 roku do takich zastosowań będzie można wykorzystywać w serwisie ww. czynniki pochodzące z odzysku – po regeneracji lub w ramach recyklingu.

Należy podkreślić, że w projekcie nowelizacji rozporządzenia F-gazowego nie ma zakazów instalowania urządzeń klimatyzacyjnych pracujących w oparciu o R410A ani stosowania tego czynnika w serwisie klimatyzacji i pomp ciepła. Za kilka lat może jednak zabraknąć nowych dużych urządzeń klimatyzacyjnych z czynnikiem R410A oraz nawet relatywnie małych nowych klimatyzatorów i pomp ciepła z czynnikiem R32. Niewykluczone, że koncerny chemiczne opracują nowe czynniki z grupy HFC (F-gazy) o współczynniku GWP poniżej 150. I takie czynniki będą mogły być stosowane jeszcze przez długi czas.

Na zakończenie: nie sposób nie zauważyć, że w wielu zastosowaniach instalatorzy i serwisanci najprawdopodobniej będą musieli „przeprosić się” z naturalnymi czynnikami chłodniczymi, w tym z czynnikami palnymi. Szkolenia w tym zakresie są już dostępne i zapewne ich oferta będzie stale poszerzana.

Przygotowując ten artykuł, bazowałem na najbardziej aktualnej wersji – ale jednak wciąż na projekcie nowelizacji rozporządzenia F-gazowego, dlatego niektóre zapisy mogą się jeszcze zmienić. Z każdym miesiącem będziemy bliżej ostatecznego brzmienia przepisów, które będą nam towarzyszyć co najmniej przez kolejną dekadę. Jak widać, znowelizowane przepisy nie wprowadzą uproszczeń, gdyż wydają się jeszcze bardziej pogmatwane niż obecnie obowiązujące rozporządzenie PEiR nr 517/2014.

W kolejnych artykułach będziemy starali się wyjaśniać inne pojawiające się wątpliwości oraz rozwiewać niektóre nieprawdziwe, krążące w branży plotki. To pomoże Państwu płynnie przejść do ery zielonej transformacji – „Fit for 55”.