Klimatyzator a pompa ciepła powietrze/powietrze

Jak zdefiniować pompy ciepła i klimatyzatory?

Należałoby zacząć od zdefiniowania obu pojęć. Pompy ciepła są urządzeniami transportującymi ciepło ze źródła o niższej temperaturze do źródła o temperaturze wyższej. Aby zrealizować przeciwny do naturalnie zachodzącego w naszym otoczeniu (a nawet wszechświecie) przepływ ciepła, konieczne jest użycie dodatkowej energii – w urządzeniach sprężarkowych energii elektrycznej. Ciepło może być zarówno transportowane do budynku, jak i odprowadzane z budynku na zewnątrz, dzięki czemu urządzenie może obiekt ogrzewać, a także chłodzić.

W klasyfikacji pomp ciepła jednym z głównych kryteriów jest właśnie określenie rodzaju dolnego i górnego źródła ciepła, czyli skąd je czerpiemy i do jakiego odbiornika energii transportujemy. Dolnym źródłem ciepła mogą być grunt, woda i powietrze. Bardzo często ogólnym terminem „pompa ciepła” określa się urządzenia typu powietrze/woda, grunt/woda lub woda/woda, zapominając o bardzo popularnym rozwiązaniu wykorzystującym powietrze jako obydwa źródła, czyli klimatyzatorze. Technicznie i konstrukcyjnie rzecz ujmując, klimatyzator jest bowiem pompą ciepła powietrze/powietrze. Z tego punktu widzenia odpowiedź na postawione pytanie wydaje się prosta – klimatyzator jest jednym z rodzajów pompy ciepła. Jego zadaniem jest transport ciepła w kierunku przeciwnym do naturalnego przepływu, czyli odebranie ciepła z pomieszczenia, tak aby osiągnąć w nim temperaturę niższą od zewnętrznej.

Interpretacje definicji w praktyce

Wydawać by się mogło zatem, że łatwo uda się uporać z omawianym zagadnieniem, jak zwykle jednak „diabeł tkwi w szczegółach”. W praktyce bowiem pojęcia „pompa ciepła” używa się w odniesieniu do urządzenia wyłącznie grzewczego lub realizującego głównie funkcję ogrzewania. Stąd mamy pompy ciepła powietrze/woda, woda/woda oraz grunt/woda. Urządzenia te są najczęściej wykorzystywane do ogrzewania budynków oraz przygotowania ciepłej wody użytkowej. O ile występuje, funkcja chłodzenia w pompach ciepła była do niedawna traktowana marginalnie jako „opcja dodatkowa”.

Klimatyzatory, zdefiniowane powyżej pod względem technicznym jako pompy ciepła powietrze/powietrze, mogą zarówno chłodzić, jak i ogrzewać pomieszczenia, kojarzone są głównie z funkcją chłodzenia, czyli transportem ciepła z budynku do powietrza zewnętrznego realizowanym w lecie. Jednak rozwój tych urządzeń w ostatnich latach oraz zmiany klimatyczne skutkujące mniej chłodnymi zimami, a także transformacja energetyczna sprawiły, że klimatyzatory w strefie klimatu umiarkowanego, a nawet chłodnego w Europie, są coraz częściej i chętniej wykorzystywane także w funkcji ogrzewania. Tym samym rozpatrywanie ich wyłącznie lub głównie pod kątem funkcji chłodzenia powoli odchodzi w przeszłość i coraz częściej są one w potocznym branżowym języku „wciągane” do grupy pomp ciepła.

I choć wydawać by się mogło, że są to rozważania głównie teoretyczne, mają one często praktyczne przełożenie na zastosowanie omawianych urządzeń, np. w kontekście aktualnych programów dofinansowań montażu pomp ciepła czy ulg podatkowych. Przykładem jest ulga termomodernizacyjna, z której przy rozliczeniu podatkowym skorzystać mogą właściciele domów jednorodzinnych decydujący się na przeprowadzenie termomodernizacji swoich budynków. W wykazie urządzeń i prac uznawanych w ramach tego programu za termomodernizację figurują „pompa ciepła wraz z osprzętem” oraz „montaż pompy ciepła”. Zatem jeśli wykażemy, że celem inwestycji jest ogrzewanie pomieszczeń, koszt zakupu i montażu pompy ciepła powietrze/powietrze powinien zostać uznany. Do roku 2023 wszystkie wnioski rozpatrywane były pozytywnie i bez uwag, a Krajowa Informacja Skarbowa wydawała korzystne interpretacje przy odliczeniach w ramach ulgi termomodernizacyjnej na zakup klimatyzatora z funkcją ogrzewania [5]. Jednak z uwagi na nową interpretację podatkową klimatyzatory zostały wykluczone z programu, o czym informuje na oficjalnej stronie internetowej programu Ministerstwo Finansów w Objaśnieniach podatkowych z 30 marca 2023 r. [4]: „(...) wydatki na zakup i montaż klimatyzatora z funkcją grzania nie uprawniają podatnika do skorzystania z ulgi termomodernizacyjnej”. Powinnyśmy zatem wykazać, że wydatki zostały poniesione na pompę ciepła powietrze/powietrze.

Z kolei w najpopularniejszym programie wsparcia publicznego dla wymiany urządzeń grzewczych, czyli „Czystym Powietrzu”, „zakup i montaż pompy ciepła powietrze-powietrze” zaliczony został do kosztów kwalifikowanych. Ale i tu nastąpiły spore zmiany. W przypadku wniosków składanych po 22 kwietnia 2024 r., o ile zakup i montaż urządzenia nie nastąpił przed 14 czerwca 2024 r., dofinansowanie obejmuje tylko pompy ciepła powietrze/powietrze znajdujące się na liście Zielonych Urządzeń i Materiałów (ZUM). Warunki wpisania na tę listę są następujące:

1. etykieta energetyczna zgodna z rozporządzeniem UE nr 626/2011 w odniesieniu do etykiet dla klimatyzatorów, potwierdzająca osiągnięcie klasy efektywności energetycznej minimum A+ dla klimatu umiarkowa­nego,

2. karta produktu zgodna z rozporządzeniem UE nr 626/2011,

3. dokumentacja techniczna zgodna z rozporządzeniem UE nr 206/2012 w odniesieniu do wymogów dotyczących ekoprojektu dla klimatyzatorów i wentylatorów przenośnych,

4. deklaracja zgodności produktu CE,

5. raport z badań wykonanych przez laboratorium zlokalizowane na terytorium jednego z państw EU lub EFTA, posiadające akredytację w odniesieniu do normy ISO/IEC 17025 oraz stosujące akredytowane metody badawcze zgodne z normami EN 14511, EN 14825, EN 12102.

Aktualnie dopuszcza się zgłaszanie pomp ciepła na listę ZUM również na podstawie ważnego certyfikatu HP Keymark, EHPA Q lub Eurovent (bez spełnienia wymogów wskazanych w pkt 5). Jednak urządzenia wpisane na listę na tej podstawie mogą się na niej znajdować nie dłużej niż do 31 grudnia 2024 r.

Oznacza to w praktyce, że spełnienie określonych w odpowiednich rozporządzeniach i normach wymagań stawianych parametrom technicznym, takim jak efektywność energetyczna, poziom ciśnienia akustycznego czy wydajność, musi być potwierdzone wynikami badań akredytowanego laboratorium znajdującego się na terytorium UE lub EFTA, a do końca 2024 r. także certyfikatami HP Keymark, EHPA Q lub Eurovent. Z tego względu na liście ZUM widnieje aktualnie (stan na 27 sierpnia 2024 r.) 80 pomp ciepła powietrze/powietrze. Formalną nazwą wielu z nich jest „klimatyzator”, co nie przeszkadza w uznaniu ich za pompy ciepła powietrze/powietrze, gdyż spełniają stawiane tym urządzeniom wymagania. Dla porównania: do europejskiej bazy EPREL zgłoszono ponad 18 tys. klimatyzatorów z funkcją ogrzewania i chłodzenia o mocy do 30 kW i klasie energetycznej A+ lub wyższej. Na naszym rynku sytuacja ta może się znacząco zmienić po 31 grudnia br., choć wiele wskazuje, że dojdzie do kompromisu i certyfikaty HP Keymark, EHPA Q oraz Eurovent będą nadal umożliwiały wpis na listę ZUM.

Warto tu podkreślić, że pompy ciepła powietrze/powietrze w funkcji ogrzewania osiągają znacznie wyższą sezonową sprawność niż kotły elektryczne (których na liście ZUM jest 117). Nawet klimatyzator o przeciętnej klasie A+ jest co najmniej trzykrotnie bardziej wydajny, jeśli chodzi o sprawność wykorzystania energii elektrycznej do generowania ciepła, niż kocioł elektryczny. Widać zatem, że w programie „Czyste Powietrze” za pompy ciepła powietrze/powietrze uznawane są wysokosprawne i ekologiczne źródła grzewcze, czyli wyłącznie klimatyzatory o dużej efektywności i wydajności grzewczej oraz wysokich parametrach technicznych.

Zaliczanie klimatyzatorów do grupy pomp ciepła powietrze/powietrze na podstawie ich zdolności i efektywności ogrzewania jest stosowane również w praktyce w branży HVAC. Parametrem decydującym o takiej klasyfikacji jest zwłaszcza szeroki zakres zewnętrznych temperatur pracy (nawet do –25 lub –30°C) oraz wysoki wskaźnik SCOP. Rzetelne dane dla wszystkich pomp ciepła wprowadzanych na rynek Unii Europejskiej można znaleźć m.in. we wspomnianej bazie EPREL. Sama baza dzieli urządzenia na „klimatyzatory”, gdzie widnieją pompy ciepła powietrze/powietrze, oraz „ogrzewacze pomieszczeń/ogrzewacze wielofunkcyjne”, gdzie znajdziemy m.in. pompy ciepła powietrze/woda. Z bazy EPREL można pobrać etykietę energetyczną lub kartę produktu, w których znajdziemy najistotniejsze dane.

O ile dolny zakres temperatur pracy urządzeń nie wzbudza wątpliwości, warto szerzej omówić SCOP, czyli sezonowy wskaźnik efektywności ogrzewania (ang. seasonal coefficient of performance). Wskaźnik ten definiuje wprost klasę efektywności energetycznej urządzenia przypisaną do ogrzewania. SCOP wyznaczany jest dla różnych stref klimatycznych – ciepłej, umiarkowanej i chłodnej. Pomimo faktu, że Polska nominalnie znajduje się w strefie chłodnej, w odniesieniu do urządzeń dystrybuowanych na naszym rynku standardowo podawany jest wskaźnik dla klimatu umiarkowanego, przykładem może być choćby program „Czyste Powietrze”. Warto zatem zwrócić uwagę, czy dana pompa ciepła ma podany wskaźnik SCOP dla strefy zimnej i ile on wynosi. Już jednak sam fakt publikowania wartości SCOP dla strefy chłodnej może być wskazówką, że urządzenie było skonstruowane i przebadane pod kątem ogrzewania w najbardziej wymagających warunkach i śmiało może być nazywane pompą ciepła powietrze/powietrze.

Przeczytaj także: Porównanie efektywności energetycznej wielofunkcyjnych pomp ciepła i chillerów | RynekInstalacyjny.pl

Podsumowanie

Poprawna odpowiedź na pytanie, czy klimatyzator to pompa ciepła, brzmi zatem: to zależy. Z technicznego punktu widzenia klimatyzator ze względu na swoją konstrukcję i działanie zawsze będzie pompą ciepła powietrze/powietrze. Jednak powszechne używanie terminu „pompa ciepła” w nieprecyzyjny sposób, w odniesieniu wyłącznie do urządzeń grzewczych, wprowadza pewne zamieszanie – granica dla klimatyzatorów jest tutaj nieostra. Zdecydowana większość urządzeń typu split ma możliwość grzania, jednak różnice między poszczególnymi modelami w kontekście przystosowania do ogrzewania pomieszczeń, zwłaszcza jako podstawowego urządzenia ogrzewczego w całym sezonie grzewczym, są znaczące. Rozbieżności dotyczą chociażby zakresu temperatur zewnętrznych dla pracy w trybie ogrzewania, wyposażenia w grzałki elektryczne tacy ociekowej, klasy energetycznej albo dodatkowych funkcji wspomagających funkcję ogrzewania. Nierzadko to właśnie możliwości i parametry grzewcze decydują o tym, czy klimatyzator nazywany jest pompą ciepła. Z tego względu producenci przedstawiają wybrane modele urządzeń jako przeznaczone do ogrzewania, czyli pompy ciepła powietrze/powietrze.

Nawet pierwotnie opublikowane wyjaśnienie Ministerstwa Finansów wskazuje na występujące w tej kwestii niejasności oraz brak precyzji w definiowaniu klimatyzatorów i pomp ciepła. Nie istnieje bowiem „klimatyzator z wbudowaną pompą ciepła” [5, 9], który byłby specyficznym reprezentantem szerszej grupy urządzeń określonych w ministerialnym wyjaśnieniu jako „klimatyzatory z funkcją grzania”. Klimatyzator jest po prostu pompą ciepła i może realizować zarówno funkcję chłodzenia, jak i ogrzewania. Jak pokazują przykłady programów wsparcia publicznego, zagadnienie to ma konkretne, praktyczne i wymierne skutki. Warto zatem byśmy wszyscy – technicy, inżynierowie i instalatorzy – dbali o precyzję w opisywaniu naszego świata HVAC.

Literatura

1. Ministerstwo Finansów, Ulga termomodernizacyjna, https://www.podatki.gov.pl/pit/ulgi-odliczenia-i-zwolnienia/ulga-termomodernizacyjna/ (dostęp: 27.08.2024)

2. Rozporządzenie Ministra Inwestycji i Rozwoju z dnia 21 grudnia 2018 r. w sprawie określenia wykazu rodzajów materiałów budowlanych, urządzeń i usług związanych z realizacją przedsięwzięć termomodernizacyjnych (t.j. DzU 2023, poz. 273)

3. Kaiser Krzysztof, Technik chłodnictwa i klimatyzacji oraz pomp ciepła, Szczecin 2022

4. Ministerstwo Finansów, Objaśnienia podatkowe z 30 marca 2023 r., https://www.gov.pl/web/finanse/objasnienia-podatkowe-z-30-marca-2023-r-dot-formy-wsparcia-przedsiewziecia-termomodernizacyjnego-w-podatku-dochodowym-od-osob-fizycznych (dostęp: 27.08.2024)

5. Klimatyzator z funkcją grzania a ulga termomodernizacyjna. Co zmieniły objaśnienia podatkowe ministra finansów z marca 2023 roku?, https://ksiegowosc.infor.pl/podatki/pit/pit/ulgi-odliczenia/6308666,klimatyzator-z-funkcja-grzania-a-ulga-termomodernizacyjna-2023.html (dostęp: 27.08.2024)

6. Załącznik nr 2 do Programu Priorytetowego „Czyste Powietrze”, https://czystepowietrze.gov.pl/wez-dofinansowanie/dokumenty-programowe/dokumenty-obowiazujace/zalacznik_nr_2_do_programu_koszty_kwalifikowane_oraz_maksymalny_poziom_dofinansowania_dla_czesci_1_programu_dla_beneficjentow_uprawnionych_do_podstawowego_poziomu_dofinansowania-14-06-2024.pdf (dostęp: 27.08.2024)

7. Lista Zielonych Urządzeń i Materiałów, https://lista-zum.ios.edu.pl/ (dostęp: 27.08.2024)

8. EPREL – europejski rejestr produktów do celów etykietowania energetycznego, https://eprel.ec.europa.eu/screen/home (dostęp: 27.08.2024)

9. Pismo z dnia 30 kwietnia 2021 r. Dyrektor Krajowej Informacji Skarbowej 0114-KDIP3-2.4011.55.2021.3.JK2 Ulga termomodernizacyjna w PIT – interpretacja indywidualna, https://sip.lex.pl/orzeczenia-i-pisma-urzedowe/pisma-urzedowe/0114-kdip3-2-4011-55-2021-3-jk2-ulga-termomodernizacyjna-185137397 (dostęp: 27.08.2024)