Wentylacja komór bezpiecznej pracy (cz. 1)

Z uwagi na stopień złożoności układu wentylacyjnego w komorach i sposobu obróbki powietrza najprostszą konstrukcją charakteryzują się dygestoria, powszechnie wykorzystywane do prac w laboratoriach chemicznych.

Wynalezienie filtrów wysokoskutecznych przyczyniło się do rozwoju komór umożliwiających ochronę produktu i personelu. Pierwsze rozwiązania komór z filtrami wysokoskutecznymi HEPA miały na celu ochronę wyłącznie materiału (produktu).

Komory laminarne czyste znalazły i nadal znajdują zastosowanie w procesach produkcyjnych wymagających wysokiego stopnia czystości powietrza, np. wymaganego podczas produkcji leków i szczepionek. Ich zastosowanie umożliwia spełnienie m.in. wymagań GMP (Good Manufacturing Practice).

Z komór bezpiecznej pracy korzystają również laboratoria mikrobiologiczne. Dzięki temu rozwiązaniu zmniejsza się ryzyko tworzenia i rozprzestrzeniania bioaerozoli w pomieszczeniu i powstawania zanieczyszczeń krzyżowych – komory umożliwiają izolację stanowiska pracy od otoczenia.

Do rozwoju komór bezpiecznej pracy przyczynił się także wzrost zagrożeń epidemiologicznych, spowodowany m.in. przez bioterroryzm oraz zwiększenie odporności drobnoustrojów na antybiotyki, wzrost liczby mutacji wirusów, a także wymagań dotyczących utrzymania sterylności podczas prac badawczych, analitycznych lub produkcyjnych, np. w farmacji i biotechnologii (hodowle komórkowe, produkcja szczepionek i antybiotyków).

Ogólnie rzecz biorąc, komory bezpiecznej pracy ze względu na przeznaczenie dzieli się na:

• komory I klasy czystości mikrobiologicznej – chroniące materiał znajdujący się w czystej strefie komory,
• komory II klasy czystości mikrobiologicznej (tzw. biohazard) – chroniące przestrzeń laboratorium z użytkownikami. Odpowiednia konstrukcja komory umożliwia również ochronę materiału w niej zgromadzonego.

Dygestoria

Dygestoria, czyli inaczej szafy wyciągowe (rys. 1), stanowią podstawową ochronę personelu – najczęściej laboratoryjnego – przed oddziaływaniem szkodliwych, toksycznych, trujących, żrących i odorowych substancji (pyły tworzące aerozole, gazy, pary) wydzielanych podczas pracy.

Dzięki zastosowaniu dygestorium możliwe jest również zmniejszenie ryzyka wystąpienia pożaru lub eksplozji spowodowanego zapłonem substancji emitowanych w jego przestrzeni roboczej. Z tego względu dygestoria znajdują zastosowanie głównie w laboratoriach chemicznych i analitycznych, ale wykorzystywane są również w niektórych procesach przemysłowych.

Dygestoria to przeszklone komory w kształcie dużej szafy. Z ich wnętrza zużyte powietrze usuwane jest na zewnątrz pomieszczenia za pośrednictwem wentylacji mechanicznej wyciągowej. Prawidłowo zaprojektowana instalacja wyciągowa jest w tym wypadku zagadnieniem kluczowym wpływającym na bezpieczeństwo pracy personelu. Wentylatory wyciągowe umieszcza się na ogół na dachu budynku. Komór tych nie wyposaża się w elementy wentylacji mechanicznej nawiewnej, dlatego dygestoria nazywane są niekiedy wyciągami laboratoryjnymi.

Dygestoria powinny usuwać taką ilość powietrza, która pozwoli zminimalizować zagrożenia, jakie stwarzają wydzielane substancje. Strumień natężenia przepływu powietrza wywiewanego z oferowanych na rynku komór zależy od wielkości komory i jej przeznaczenia. Na 1 m długości dygestorium przypada zazwyczaj 400–600 m³/h powietrza usuwanego.

Należy pamiętać, że zbyt mały przepływ powietrza przez komorę powoduje wzrost stężenia zanieczyszczeń, a tym samym zmniejsza się skuteczność ich odprowadzania. W przypadku dygestoriów, w których wnętrzu podgrzewa się substancje, a więc wydziela się w nich więcej oparów, ilość powietrza usuwanego z przestrzeni roboczej powinna być zwiększona.

Z uwagi na duże zużycie powietrza przez uruchomione dygestorium należy zadbać o doprowadzanie do pomieszczenia powietrza świeżego. Jeżeli dygestoria używane są przez krótkie okresy, a emitowane gazy i pary nie występują w stężeniach powodujących poważne zagrożenia, można zrezygnować z instalacji wentylacyjnej nawiewnej.

Decyzja o rezygnacji powinna być jednak poprzedzona dokładną i wnikliwą analizą. Z uwagi na możliwość wychładzania się w okresie zimowym pomieszczenia wyposażonego w dygestorium konieczne może się okazać podgrzewanie powietrza nawiewanego do pomieszczenia.

W zależności od sposobu przewietrzania komory roboczej dygestoria dzieli się na:

• szyberkowe, w których wentylacja odbywa się za pomocą dwóch chemoodpornych szybrów (przepustnic). Umieszczane są one w tylnej ścianie dygestorium. Jeden instaluje się w górnej części komory, a drugi w jej dolnej części, dzięki czemu możliwe jest odprowadzanie niebezpiecznych gazów i par, odpowiednio lżejszych i cięższych od powietrza,
• szczelinowe, w których wentylacja odbywa się poprzez szczeliny umieszczone w podwójnej ścianie w górnej i dolnej części komory.

Dygestoria mogą być montowane na płycie roboczej stołu laboratoryjnego i przymocowane do ścian pomieszczenia lub wykonane jako tzw. zintegrowane, charakteryzujące się niezależną konstrukcją stalową wyposażoną w płytę roboczą wykonaną np. z elementów ceramicznych, stali nierdzewnej, tworzywa sztucznego.

W większości spotykanych konstrukcji możliwa jest regulacja wysokości przedniej szyby, dzięki czemu w czasie pracy chroniona jest twarz użytkownika, podczas gdy jego ręce znajdują się w komorze. Zgodnie z normami dygestoria powinny być wyposażone m.in. w czujnik kontroli przepływu powietrza oraz blokadę podnoszenia szyby na wysokość 0,5 m z możliwością jej kontrolowanego zwolnienia.

Dygestoria wyposaża się ponadto w oświetlenie, instalację wodną, gazową i kanalizacyjną. Mogą być również dodatkowo wyposażone w czujniki wykrywania gazów toksycznych i czujniki pożarowe.

W przypadku dygestoriów, w których istnieje potencjalne zagrożenie eksplozją podczas prac, należy zastosować takie techniczne środki zaradcze, które umożliwią odprowadzanie ładunków elektrostatycznych, np. z wentylatorów z tworzyw sztucznych. Dodatkowe informacje o wyciągach laboratoryjnych znaleźć można w normach [3–7].

Komory I klasy czystości mikrobiologicznej

Komory czystości mikrobiologicznej I klasy służą wyłącznie do ochrony produktu (materiału) poddawanego obróbce w ich wnętrzu. Z uwagi na brak ochrony użytkownika nie mogą być one wykorzystywane do prac z substancjami niebezpiecznymi, zarówno pod względem chemicznym, mikrobiologicznym, jak i promieniotwórczym.

Stąd też nie znajdują zastosowania jako komory przygotowania leków cytostatycznych oraz komory do pracy z materiałami biologicznie aktywnymi. Natomiast sprawdzają się w produkcji wymagającej wysokiego stopnia czystości powietrza, np. leków, żywności, podzespołów elektronicznych itp.

Zgodnie z rozporządzeniem [1] przy wytwarzaniu sterylnych produktów leczniczych wyróżnia się cztery klasy czystości powietrza:

• klasa A – obowiązuje w wydzielonej strefie, w której wykonywane są czynności największego ryzyka. Systemy laminarnego przepływu powietrza powinny zapewnić jednorodną szybkość przepływu w miejscu pracy nad otwartym produktem w zakresie od 0,36 do 0,54 m/s. W zamkniętych izolatorach i skrzynkach z rękawicami prędkość przepływu powietrza może być mniejsza. Dla cząstek o wymiarach (większym lub równym) 0,5 mm maksymalna dopuszczalna liczba w metrze sześciennym, zarówno w stanie spoczynku, jak i w stanie działania strefy, wynosi 3520, a dla wymiaru 5 mm – 20. Zalecany limit zanieczyszczeń mikrobiologicznych powietrza dla tej klasy wynosi poniżej 1 cfu/m³;
• klasa B – strefa otoczenia dla klasy A;
• klasa C i D – pomieszczenia czyste, w których przeprowadza się mniej krytyczne etapy wytwarzania produktów sterylnych.

Pomieszczenia czyste i urządzenia z obszarem czystym powinny być klasyfikowane zgodnie z wymaganiami normy PN-EN ISO 14644-1.

Zasada działania komór polega na zasysaniu powietrza, najczęściej bezpośrednio z pomieszczenia, a następnie jego oczyszczeniu z zanieczyszczeń i wtłoczeniu do części roboczej komory w kierunku produktu (materiału). Kierunek przepływu powietrza jest zatem odwrotny niż w dygestoriach.

Oczyszczanie powietrza odbywa się na filtrze HEPA lub ULPA. Po przepłynięciu przez powierzchnię roboczą powietrze uchodzi na zewnątrz w kierunku obsługującego komorę pracownika. Ze względu na kierunek przepływu powietrza przez część roboczą komory I klasy czystości mikrobiologicznej powietrza dzieli się na:

• komory z poziomym (horizontal) przepływem laminarnym (rys. 2b i e),
• komory z pionowym (vertical) przepływem laminarnym (rys. 2a, c i d).

Komory z pionowym przepływem laminarnym są dość często wykorzystywane w aptekach szpitalnych, w których przygotowuje się leki, np. roztwory do wlewów dożylnych.

Niektóre konstrukcje komór umożliwiają pracę z częściową recyrkulacją powietrza (rys. 2).

Komory II klasy czystości mikrobiologicznej

Ze względu na bardzo małe rozmiary cząstek zawieszonych w powietrzu człowiek nie jest w stanie ich zauważyć bez skorzystania z odpowiednich narzędzi. Wśród tych cząstek znajdują się mikroorganizmy środowiskowe, nierzadko również chorobotwórcze. Miejscami szczególnymi, w których odnaleźć można na ogół najbardziej niebezpieczne formy życia, są laboratoria.

Z tego względu stosuje się w nich różnorodne środki zapobiegawcze, mające na celu obniżenie ryzyka rozprzestrzeniania się mikroorganizmów. Poza uświadamianiem personelowi zagrożeń powstających podczas manipulacji materiałami biologicznymi stosuje się również osobiste środki ochronne oraz rozwiązania techniczne, do których zalicza się m.in. komory bezpiecznej pracy.

Komory bezpiecznej pracy mikrobiologicznej to jeden z podstawowych elementów wyposażenia laboratoriów. W zależności od przeznaczenia i wymagań mogą one pracować jako urządzenia wolnostojące (autonomiczne) lub zintegrowane z systemem wentylacji laboratorium. Wybór odpowiedniej komory zależy od rodzaju i zjadliwości występujących w laboratorium mikroorganizmów, co przekłada się na tzw. poziom bezpieczeństwa laboratorium.

Wyróżnia się cztery poziomy bezpieczeństwa: BSL 1, BSL 2, BSL 3 i BSL 4, z których ten ostatni jest najwyższy i dotyczy pracy z mikroorganizmami o największym stopniu zagrożenia (tab. 1).

Większość laboratoriów mikrobiologicznych klasyfikowana jest do 2. poziomu bezpieczeństwa. Prowadzone są w nich prace z czynnikami wywołującymi choroby u ludzi, niebezpiecznymi dla pracowników, jednak rozprzestrzenianie się zagrożenia jest mało prawdopodobne i zazwyczaj istnieją skuteczne metody profilaktyki i leczenia. Oczywiście im wyższy poziom bezpieczeństwa BSL, tym większe wymagania dotyczą wykonania i działania komór.

Zastosowanie w laboratoriach komór bezpiecznej pracy mikrobiologicznej ma na celu:

• ochronę zdrowia personelu,
• ochronę środowiska przed przedostawaniem się do otoczenia niepożądanych, niebezpiecznych mikroorganizmów,
• ochronę produktu, np. podczas badania próbek lub procesu ich obróbki.

Według norm europejskich komory bezpiecznej pracy mikrobiologicznej oznaczane są w skrócie jako MSC (Microbiology Safety Cabinet), natomiast wg Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) jako BSC (Biological Safety Cabinet).

Komory MSC

MSC definiowana jest jako wentylowane obudowane miejsce mające na celu ochronę użytkownika i otoczenia przed niebezpiecznymi lub potencjalnie niebezpiecznymi bioaerozolami, z którego powietrze przed odprowadzeniem do atmosfery zostaje przefiltrowane. Podobnie jak w wentylacji mechanicznej pomieszczeń czystych zastosowanie znajdują tutaj filtry HEPA i ULPA.

W komorach, w których powstają nieprzyjemne zapachy lub pojawiają się zanieczyszczenia gazowe, stosuje się również dodatkowy stopień filtracji w oparciu o filtry węglowe, umieszczane za filtrem wysokoskutecznym. W zależności od obecnego w filtrowanym powietrzu zanieczyszczenia gazowego stosuje się następujące typy filtrów węglowych: A, BE, F, K, G, M, ABEK i w wykonaniu specjalnym.

Komory MSC wg [2] ze względu na osiągany stopień bezpieczeństwa dzieli się na trzy typy, mianowicie:

• MSC typ I – to komory z otworem w ścianie czołowej służące jedynie do ochrony użytkownika. Charakteryzują się jednokierunkowym przepływem powietrza: jest ono zasysane z pomieszczenia, kierowane do wnętrza komory, a następnie po przepłynięciu przez filtr zostaje usunięte na zewnątrz komory. Pracownik wykonuje czynności na powierzchni stołu roboczego, wykorzystując otwór wlotowy.
• MSC typ II – to komory z otworem w ścianie czołowej służące do ochrony użytkownika, których konstrukcja ogranicza powstawanie zanieczyszczeń krzyżowych próbek. Jednak z uwagi na otwartą konstrukcję komory możliwe jest częściowe uwalnianie do atmosfery wytworzonych podczas pracy bioaerozoli. Przepływ powietrza w komorze jest ukierunkowany, a filtracji podlega zarówno powietrze wprowadzane, jak i usuwane z komory.

Pracownik wykonuje czynności we wnętrzu komory na powierzchni stołu roboczego. Istotne z uwagi na bezpieczeństwo użytkownika i produktu jest zachowanie w tych komorach przepływu laminarnego oraz napływu powietrza do komory przez szczelinę z kierunku obsługi.

Zastosowanie we wnętrzu komory dodatkowej aparatury, a także dodatkowych źródeł ciepła staje się niejednokrotnie przyczyną zakłócenia przepływu laminarnego, np. obecność płomienia (stosowanie palników) w komorze powoduje turbulencje powietrza. Zakłócenia przepływu mogą być również spowodowane gwałtownymi zmianami ciśnienia w pomieszczeniu, np. występowaniem przeciągów, gwałtownymi ruchami personelu, działaniem wentylacji mechanicznej pomieszczenia.

Z tego względu bardzo istotne jest właściwe usytuowanie komory względem przepływających przez pomieszczenie strumieni powietrza. Strumień powietrza wentylacyjnego nie powinien być skierowany bezpośrednio na komorę, ale również na jej boczne ściany.

• MSC typ III – to komory z całkowicie zamkniętą przestrzenią roboczą. Użytkownik jest oddzielony od badanego materiału barierą fizyczną, którą są najczęściej rękawice. Przefiltrowane powietrze dostarczane jest do komory w sposób ciągły, a powietrze wylotowe przed uwolnieniem do atmosfery zostaje oczyszczone przez filtry wysokoskuteczne. Komory te przeznaczone są dla laboratoriów pracujących z drobnoustrojami patogennymi 4. grupy ryzyka mikrobiologicznego. Wewnątrz komory powinno panować ciśnienie niższe od ciśnienia w otaczającym środowisku.

Komory BSC

Komory BSC według WHO dzielą się na trzy klasy, w których wyróżnia się ponadto różne typy.

Klasa I

Zadaniem tych komór (rys. 3) jest zapewnienie ochrony personelu oraz środowiska (tab. 2). Znajdują one zastosowanie dla czynników biologicznych z grup 1., 2., 3. ryzyka mikrobiologicznego. Z uwagi na prostą konstrukcję ten typ BSC jest jeszcze dość często spotykany w laboratoriach, a także w hodowlach zwierząt laboratoryjnych. Komory, w których powietrze zużyte jest bezpośrednio wyprowadzane na zewnątrz, znajdują zastosowanie również w laboratoriach do pracy z radionuklidami i lotnymi szkodliwymi substancjami chemicznymi.

Niestety, z uwagi na brak oczyszczania powietrza nawiewanego do komory istnieje ryzyko skażenia materiału (produktu) zanieczyszczeniami z otoczenia zewnętrznego, zatem ten typ komór nie nadaje się do pracy wymagającej jego ochrony. W przestrzeni roboczej ruch powietrza nie jest laminarny.

Zasadniczo komora klasy I swoim działaniem przypomina dygestorium, jednak w odróżnieniu od niego wyposażona jest w części wyciągowej w filtr HEPA lub ULPA. Według zaleceń CDC (Centers for Disease Control and Prevention) filtr powinien podlegać corocznej kontroli, tj. ocenie stanu zabrudzenia: badaniu spadku ciśnienia na filtrze i pod kątem utrzymywania wymaganego natężenia przepływu.

W komorach tego typu powietrze przepływa nad płytą roboczą, a następnie uchodzi przez kanał wyrzutowy (rys. 4). Zalecana minimalna prędkość powietrza wpływającego do komory wynosi 0,36 m/s [8]. Wykorzystywane jest w nich wyłącznie powietrze zewnętrzne – nie stosuje się recyrkulacji. Powietrze usuwane z przestrzeni roboczej komory przepływa przez filtr, a następnie wypływa do otoczenia, czyli:

• do laboratorium, a następnie na zewnątrz budynku wraz z powietrzem wentylacyjnym,
• bezpośrednio na zewnątrz budynku,
• do wyciągowego przewodu wentylacyjnego.

W przypadku rozwiązania, w którym powietrze opuszczające komorę zostaje wprowadzone do powietrza wewnętrznego pomieszczenia, z uwagi na emitowane przez zwierzęta nieprzyjemne zapachy konieczna może okazać się częstsza wymiana filtrów.

Usuwanie powietrza z komory poza pomieszczenie, w którym stoi urządzenie, ma na celu zapobieganie:

• emisji szkodliwych, toksycznych oparów lub wilgoci do pomieszczenia,
• wzrostowi temperatury w pomieszczeniu,
• emisji organizmów mikrobiologicznych z komory w przypadku nieprawidłowego działania układu filtracji.

Jednocześnie należy pamiętać, że:

• odprowadzanie powietrza z komory na zewnątrz pomieszczenia może powodować powstanie podciśnienia w pomieszczeniu,
• w przypadku wyprowadzania powietrza na zewnątrz pomieszczenia konieczne jest dostarczanie do niego świeżego powietrza,
• usuwanie powietrza na zewnątrz pomieszczenia zwiększa straty energetyczne, gdyż wprowadzane do pomieszczenia powietrze (w miejsce usuwanego) w celu zapewnienia komfortu cieplnego obsłudze w okresie zimowym wymaga ogrzania, a latem schłodzenia.

Klasa II

Komory te zostały zaprojektowane w celu ochrony nie tylko personelu i otoczenia, ale również materiału (produktu) przed skażeniem.

Znajdują zastosowanie w:

• pracy z czynnikami z grup 1., 2., 3. ryzyka mikrobiologicznego,
• pracy z czynnikami 4. grupy ryzyka mikrobiologicznego, pod warunkiem że do pracy z czynnikami zakaźnymi personel stosuje kombinezony nadciśnieniowe [8],
• przygotowywania leków cytostatycznych.

W katalogach producentów komór klasy II zaleca się dość często, aby powietrze z przestrzeni roboczej komory było usuwane poza pomieszczenie, w którym się ona znajduje. Zabrania się również stosowania tych komór w pracach z substancjami łatwopalnymi i wybuchowymi.

Komory te dzielą się na następujące typy:

• typ A1 – (rys. 4) to komory, których zadaniem jest zapewnienie ochrony personelu, produktu i środowiska (tab. 2). Są one stosowane dla czynników biologicznych z grup 1., 2., 3. ryzyka mikrobiologicznego. W komorach tych znajduje zastosowanie recyrkulacja powietrza: 70% strumienia dostarczanego do komory stanowi powietrze obiegowe, natomiast 30% to powietrze pobierane z pomieszczenia.
  
  Prędkość napływu powietrza z otoczenia przez otwór do komory powinna wynosić co najmniej 0,38 m/s [8]. W zależności od przyjętego rozwiązania powietrze z komór klasy II typu A1 może być usuwane do pomieszczenia lub na zewnątrz obiektu poprzez przewód dedykowany, lub przewód istniejącej wentylacji wyciągowej z pomieszczenia.
  
  Wybór rozwiązania wywiewu zużytego powietrza z przestrzeni roboczej komory powinien uwzględniać przeznaczenie komory i stosowane w jej wnętrzu ilości i rodzaje substancji podczas pracy.

BSC II A1 z recyrkulacją nie należy stosować w pracach z udziałem lotnych niebezpiecznych związków chemicznych, gdyż nagromadzone opary mogą stwarzać zagrożenie pożarowe, wybuchowe albo wzrost ich stężenia w pomieszczeniu powodować będzie zagrożenie utraty zdrowia lub życia osób w nim przebywających. Komory mogą być stosowane w pracach z nielotnymi niebezpiecznymi substancjami, pod warunkiem że występują one w niewielkich ilościach;

• typ A2 – (rys. 5) to również komory, których zadaniem jest zapewnienie ochrony personelu, produktu i środowiska (tab. 2). Są one stosowane dla czynników biologicznych z grup 1., 2., 3. ryzyka mikrobiologicznego. W komorach tych, tak jak dla typu A1, zastosowanie znajduje recyrkulacja powietrza: 70% strumienia dostarczanego do komory stanowi powietrze obiegowe, natomiast 30% to powietrze pobierane z pomieszczenia.

Zużyte powietrze może być również w tym przypadku usuwane do pomieszczenia lub na zewnątrz. W komorze wyróżnia się dwie strefy: pod- i nadciśnieniową. Strefa podciśnieniowa otacza przestrzeń nadciśnieniową, co stanowi dodatkowe zabezpieczenie przed potencjalnym przenikaniem zanieczyszczeń z komory do otoczenia w przypadku uszkodzenia obudowy lub utraty szczelności połączeń.

Ten rodzaj zabezpieczenia nie występuje w komorach typu A1 – rys. 6. Komory te mogą być stosowane np. do pracy z radionuklidami, nielotnymi niebezpiecznymi substancjami. Zastosowanie typu A2 do pracy z lotnymi niebezpiecznymi substancjami jest możliwe pod warunkiem, że występowanie tych substancji w komorze jest chwilowe i spełnione są dodatkowe warunki wymienione w tab. 2;

• typ B1 (rys. 7) to komory, których zadaniem jest zapewnienie ochrony personelu, produktu i środowiska (tab. 2). Są one stosowane dla czynników biologicznych z grup 1., 2., 3. ryzyka mikrobiologicznego. W komorach tych znajduje zastosowanie recyrkulacja powietrza: 30% strumienia dostarczanego do komory stanowi powietrze obiegowe, a 70% to powietrze pobierane z pomieszczenia. Usuwanie powietrza na zewnątrz pomieszczenia odbywa się poprzez specjalny przewód z wbudowanym filtrem HEPA.

Przewód wyciągowy wykonany jest z materiału kwasoodpornego. Komory te mogą być stosowane do pracy z nielotnymi niebezpiecznymi substancjami. Zastosowanie BSC II B1 do pracy z lotnymi niebezpiecznymi substancjami jest możliwe pod warunkiem, że występują one w niewielkich ilościach i spełnione zostaną dodatkowe warunki wymienione w tab. 2;

• typ B2 (rys. 8) – to komory, których zadaniem jest zapewnienie ochrony personelu, produktu i środowiska (tab. 2). Są one stosowane dla czynników biologicznych z grup 1., 2., 3. ryzyka mikrobiologicznego. Wykorzystywane jest wyłącznie powietrze pobierane z pomieszczenia, które po przejściu przez przestrzeń roboczą w całości usuwane jest na zewnątrz pomieszczenia.

W przewodzie wyciągowym wykonanym z materiału kwasoodpornego umieszczony jest dodatkowy filtr HEPA. Komory te mogą być stosowane do pracy z nielotnymi niebezpiecznymi substancjami. Mogą być również zastosowane do pracy z lotnymi niebezpiecznymi substancjami, pod warunkiem że występują one chwilowo i spełnione są dodatkowe warunki wymienione w tab. 2.

Klasa III

Zadaniem tych komór (rys. 9) jest zapewnienie ochrony personelu, produktu i środowiska (tab. 2). Nadają się do pracy w laboratoriach o poziomie 3. i 4. bezpieczeństwa biologicznego. Stosowane są najczęściej w pracach z czynnikami biologicznymi z 4. grupy ryzyka mikrobiologicznego, gdyż typ ten zapewnia najwyższy poziom ochrony.

Ze względu na możliwość stworzenia w nich warunków niezbędnych do wytwarzania produktów farmaceutycznych w warunkach sterylnych i bezpiecznych komory te mogą być również używane jako izolatory do pracy z lekami. Wyróżnić można w tym wypadku dwa rodzaje izolatorów: podciśnieniowe i nadciśnieniowe.

Wnętrze komory wykonane jest ze stali nierdzewnej, a w jej przestrzeni wewnętrznej panuje podciśnienie, co zmniejsza ryzyko wycieku materiałów niebezpiecznych poza komorę. Wewnątrz panuje podciśnienie ok. 124,5 Pa [8].

Podczas pracy komory pobierane jest wyłącznie powietrze z pomieszczenia. W przestrzeni roboczej zapewniony jest laminarny przepływ powietrza. Powietrze oczyszczane jest przez filtry HEPA lub ULPA zarówno po stronie nawiewnej, jak i wywiewnej. Według CDC powietrze usuwane z komory przed odprowadzeniem na zewnątrz powinno przepływać przez dwa filtry HEPA lub filtr HEPA i sterylizator powietrza.

Manipulowanie sprzętem i materiałami w komorze odbywa się za pomocą zainstalowanych rękawów roboczych uniemożliwiających bezpośredni kontakt ze skórą. Komora w celu dezynfekcji może być dodatkowo podłączona do autoklawu.

Większość komór bezpiecznej pracy mikrobiologicznej skonstruowana jest w taki sposób, że powietrze wypływające przez laminator do przestrzeni roboczej komory przepływa z góry na dół. Istnieją jednak rozwiązania, w których powietrze przez przestrzeń roboczą komory przepływa z dołu do góry. Są to jednak rozwiązania sporadycznie spotykane, stosowane z uwagi na występowanie turbulencji powietrza w przestrzeni roboczej komory podczas pracy.

Cz. 2 w RI 11/2012

Literatura

1. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 1 października 2008 r. w sprawie wymagań Dobrej Praktyki Wytwarzania (DzU nr 184/2008, ze zm.).
2.  PN-EN 12469:2002 Biotechnologia. Kryteria działania komór bezpiecznej pracy mikrobiologicznej.
3. PN-EN 14175-1:2006 Wyciągi laboratoryjne. Cz. 1. Słownictwo.
4. PN-EN 14175-2:2006 Wyciągi laboratoryjne. Cz. 2. Wymagania bezpieczeństwa i sprawności działania.
5. PN-EN 14175-3:2006 Wyciągi laboratoryjne. Cz. 3. Metody badania typu.
6. PN-EN 14175-4:2006 Wyciągi laboratoryjne. Cz. 4. Metody badań na stanowisku pracy.
7. PN-EN 14175-6:2007 Wyciągi laboratoryjne. Cz. 6. Wyciągi laboratoryjne o zmiennej objętości powietrza.
8. Laboratory biosafety manual, WHO, Geneva 2003.
9. Biosafety in Microbiological and Biomedical Laboratories, 5th Edition, U.S. Department of Health and Human Services, Public Health Service Centers for Disease Control and Prevention, National Institutes of Health, HHS Publication No. (CDC) 21-1112, revised December 2009.

Chcesz być na bieżąco? Zapisz się do naszego newslettera!