Przyszłość ogrzewania w budynkach wielorodzinnych

Głównym celem zmian w prawodawstwie UE dotyczącym budownictwa są bezemisyjne zasoby budowlane – powinniśmy je osiągnąć do 2050 roku. Szczególną rolę w tych planach odgrywają Europejski Zielony Ład oraz Fala renowacji, w ramach których nowe i poddawane remontom budynki będą miały niską, a z czasem zerową emisyjność ogrzewania i chłodzenia oraz niskie zapotrzebowanie na energię. Tym samym powinny pomóc rozwiązywać problem „ubóstwa energetycznego”, czyli użytkowania przez społeczeństwo budynków zużywających duże ilości drogich nośników energii. Cele te mają podstawy nie tyko klimatyczne, ale też polityczne, związane z bezpieczeństwem energetycznym, co zdecydowało o przyspieszeniu ich realizacji.

Zgodnie z propozycjami rewizji dyrektywy w sprawie charakterystyki energetycznej (EPBD) z 15 grudnia 2021 r. [9] od 2030 roku budynki mają mieć nowy standard: zeroemisyjny (ZEB). Zgodnie z nim budynki mieszkalne w kontynentalnej strefie klimatycznej UE (również naszej) nie będą miały wyższego wskaźnika nakładu energii pierwotnej (EP) niż 65 kWh/(m² · rok) i nie będą powodowały bezpośredniej emisji CO₂ w miejscu ich lokalizacji. Standard ZEB – budynków zeroemisyjnych – zastąpi obecnie obowiązujący standard nZEB, czyli budynków niemal zeroenergetycznych, który został zapowiedziany w 2012 roku i wprowadzony do obowiązkowego stosowania w praktyce przez polskie Warunki Techniczne 2021.

Budynki istniejące czeka cała lista zmian zmierzających do zwiększenia tempa ich renowacji i osiągnięcia standardu bezemisyjnego, co będzie wymagało m.in. korzystania z energii odnawialnej na potrzeby ogrzewania i chłodzenia oraz odejścia od urządzeń powodujących emisję dwutlenku węgla z paliw kopalnych na miejscu. W przypadku nowych budynków wielorodzinnych oznacza to korzystanie z sieci ciepłowniczej albo własnych źródeł ogrzewania nieopartych na paliwach kopalnych. W praktyce sprowadza się to do stosowania pomp ciepła zasilanych energią elektryczną produkowaną także lokalnie, najczęściej z instalacji fotowoltaicznej, oraz kotłów na biomasę, a także ciepła odpadowego z przemysłu, handlu i usług.

Może Cię zainteresuje: Ciepłownictwo systemowe w drodze do generacji 5G

Kolejną ważną propozycją zmian w dyrektywie EPBD jest podwyższenie wskaźnika SRI (Smart Readiness Indicator for Buildings), czyli praktyczne wdrażanie idei inteligentnych budynków, zapewniających wysoki komfort, bezpieczeństwo oraz kontrolowane zużycie energii. W budynkach wielorodzinnych duże znaczenie będzie mieć także współpraca automatyki mieszkaniowej i budynkowej z węzłami cieplnymi i stacjami mieszkaniowymi. Wskaźnik ten ma też w dalszej perspektywie tworzyć fundament pod system energetyki rozproszonej, w którym budynki będą nie tylko źródłem danych do prognozowania pracy systemu energetycznego i ciepłowniczego z konsumentami energii, którzy będą mogli być jednocześnie jej producentami. W planach jest bowiem wprowadzenie od 2027 roku obowiązku wyposażania dużych budynków (> 250 m²) w instalacje fotowoltaiczne, a od 2029 roku wszystkich obiektów. Równocześnie wdrażany będzie nie tylko wspomniany wcześniej wymóg wysokiego poziomu udziału energii odnawialnej w bilansie energii zużywanej przez budynek, ale też wysokiego poziomu autokonsumpcji i autarkii (samowystarczalności) energii z własnych i lokalnych systemów fotowoltaicznych wspomaganych magazynami energii elektrycznej. Częścią systemu magazynowania mają być także samochody elektryczne.

Wiele wskazuje, że przez najbliższe 20–30 lat w ogrzewaniu budynków wielorodzinnych w miastach coraz większą rolę odgrywać będą sieci ciepłownicze i własna oraz lokalna odnawialna energia elektryczna i słoneczna termiczna.

Plany rozwoju ciepłownictwa w Europie przewidują kilka etapów. Obecnie europejskie ciepłownictwo jest na etapie wdrażania 4. generacji i pilotażu 5., mówi się już jednak o generacji 6. Polskie ciepłownictwo sieciowe w dużych aglomeracjach osiągnęło w praktyce 3. etap i przygotowuje się do 4. W przypadku każdej generacji postępuje decentralizacja – podział na mikrosieci, obniżenie mocy wytwarzania ciepła i wprowadzenie wielu źródeł energii oraz jak najmniejszych strat na przesyle. Ciepłownictwo przygotowuje się również do sytuacji, w której nowe budynki będą miały coraz mniejsze zapotrzebowanie na energię, a istniejące zostaną zmodernizowane. W efekcie tych działań za 20–30 lat sieci mają pracować najefektywniej na parametrach zasilania ok. 50°C.

Sieć ciepłownicza 4G będzie pracować na parametrach 70/30°C, natomiast instalacje budynkowe na zasilaniu z inteligentnego węzła mają mieć 55, a na powrocie 35°C. Wdrażane ma być centralne chłodzenie (adsorpcyjne i absorpcyjne) z jak największym wykorzystaniem OZE, pracujące na zasilaniu nie 6°C, ale co najmniej 12°C. Sieć będą uzupełniać magazyny ciepła. Ciepłownictwo 5. generacji to hybrydyzacja wytwarzania ciepła i dalsza decentralizacja, aż do momentu rezygnacji ze źródła centralnego, oraz rozbudowa mikrosieci, żeby poradzić sobie ze zmiennością produkcji energii ze źródeł odnawialnych. Parametry sieci zostaną obniżone do 45/25°C, a instalacje mają pracować z 40°C na zasilaniu i 30°C na powrocie. Chłodzenie ma pochodzić z OZE. Praca węzłów cieplnych i mieszkaniowych będzie elementem technologii smart building, z pełną interakcją między mieszkańcami i ich poczuciem komfortu a systemami ogrzewania i wentylacji. Wdrożenie tego etapu będzie wymagać także wymiany grzejników na takie, które zapewnią komfort temperaturowy przy niskich parametrach. Ciepłownictwo 6. generacji to sieci autonomiczne z budynkami plusenergetycznymi wytwarzającymi energię ze źródeł odnawialnych. W praktyce oznacza to korzystanie z odnawialnych źródeł zeroemisyjnych i elektryfikację ogrzewania oraz integrację z systemem energetycznym.

Doświadczenia z wdrażania systemów 4G w Niemczech, Danii i Austrii wskazują, że najbardziej racjonalne jest zasilanie sieci o temperaturze 50–40°C, gdyż umożliwia to maksymalne korzystanie z energii odpadowej i OZE oraz magazynowanie ciepła z jak najmniejszymi stratami [2]. Testowane w praktyce rozwiązania do cyfryzacji i analizy danych oraz samouczenia się systemu (np. w Kopenhadze) dały dobre wyniki [2]. Z kolei testy dotyczące rozwiązań 5G pokazują, że możliwa jest praca systemów ciepłowniczych i chłodniczych w temperaturach 15–30°C. A to oznacza bardzo małe straty i duży potencjał magazynowania ciepła odpadowego o niskiej temperaturze na długości i pojemności całego rurociągu. Ponadto rozwiązanie to wdroży ideę rozproszonego, zdecentralizowanego dostarczania ciepła przez każdego użytkownika sieci. A ci będą w przyszłości korzystać głównie z rewersyjnych pomp ciepła zasilanych energią elektryczną wytwarzaną lokalnie, także z PV i wiatru. Analizy ekonomiczne wskazują, że takie rozwiązanie również w funkcji chłodzenia może być bardziej korzystne niż stosowanie klimatyzatorów zasilanych z instalacji PV.

Prognozy pokazują, w jakim kierunku powinniśmy iść, projektując nowe budynki oraz tworząc wymienniki, węzły cieplne i stacje mieszkaniowe, a także grzejniki płaszczyznowe. Przy „wysokich” temperaturach pozostanie jednak przygotowanie i magazynowanie ciepłej wody użytkowej, chyba że pojawi się nowa technologia eliminowania ryzyka rozwoju bakterii Legionella. I to będzie kolejnym wyzwaniem dla węzłów i stacji mieszkaniowych – jak efektywnie i za pomocą kompaktowych urządzeń realizować te dwa zadania.

Jednak jak na razie mamy wymagania WT 2021 i kryzys paliwowy wywołany m.in. przez agresję Rosji w Ukrainie. Zmiany cen nośników energii spowodowały, że wiele analiz ekonomicznych jest nieaktualnych, a ceny i gwarancje ciągłości dostaw gazu ziemnego do zasilania kotłów kondensacyjnych uległy zachwianiu i trudno je prognozować. Tym samym do niedawna atrakcyjne ekonomicznie (inwestycyjnie i eksploatacyjnie) rozwiązanie przestaje być opłacalne. Co więcej, już teraz nie gwarantuje w każdym przypadku spełnienia wymagań WT 2021 dla maksymalnego poziomu zapotrzebowania na energię pierwotną (EP) na potrzeby ogrzewania, wentylacji i przygotowania ciepłej wody użytkowej, który dla wielorodzinnych budynków mieszkalnych wynosi 65 kWh/(m² · rok).

W przypadku budynków zasilanych kotłami gazowymi mamy kolejne wyzwanie – wspomniany wcześniej planowany standard ZEB i wiążący się z nim zakaz emisji dwutlenku węgla z paliw kopalnych na miejscu. Miałby on obowiązywać od 2027 r. dla nowych budynków publicznych i od 2030 r. dla wszystkich nowych budynków. Jednak już dzisiaj temu rozwiązaniu „sprzyjają” uwarunkowania ekonomiczne i kwestie bezpieczeństwa dostępu do gazu ziemnego. Jak na razie nowo budowane i modernizowane budynki można zasilać kotłami gazowymi, o ile spełni się inne wymagania, w tym dotyczące EP, trzeba mieć jednak na uwadze fakt, że los tych urządzeń jest już przesądzony, gdyż z czasem obowiązywać zaczną ograniczenia sprowadzające się do całkowitego zakazu ich stosowania. Nastąpi to za ok. 20 lat i zbiegnie z końcem żywotności montowanych obecnie urządzeń. W międzyczasie z rynku znikną także kotły węglowe, co wymuszą regulacje nie tylko wspólnotowe i krajowe, ale też lokalne, ustanawiane przez samorządy.

Wyzwania dla węzłów cieplnych i stacji mieszkaniowych

W kontekście kreślonych powyżej propozycji zmian i ustanowionych już przepisów ważne jest, jakie instalacje w budynkach wielorodzinnych projektuje się i montuje obecnie i czy podołają one przyszłym wymaganiom. Istotne jest także, jak już wdrażane są wysokie wymagania energetyczne dla budynków mieszkalnych i jak wpływają one na funkcjonowanie sieci ciepłowniczych.

Ważne wnioski dla budynków zasilanych z sieci ciepłowniczej płyną m.in. z symulacji przedstawionych w artykule K. Żarskiego [5]. Wskazują one, że już obecnie uzasadnione jest obniżanie parametrów pracy sieci ciepłowniczych zasilających budynki nowe i remontowane. Wysokie wymagania dotyczące ochrony cieplnej budynków wynikające z WT 2021 powodują niewielkie zapotrzebowanie na moc cieplną do ogrzewania w porównaniu z mocą cieplną potrzebną do przygotowania ciepłej wody. Implikuje to nierównomierność przepływu (strumienia masy) nośnika ciepła w przekroju dobowym w obwodzie pierwotnym węzła cieplnego [5]. Autor wskazuje, że te duże różnice mogą powodować problemy eksploatacyjne. W sieci będzie się to objawiało nadmiernym schłodzeniem nośnika ciepła, a w źródle ciepła nierównomiernością odbioru mocy i dużymi wahaniami przepływu. Rozwiązaniem problemu może być znaczne zmniejszenie temperatury wody sieciowej zasilającej, do 70–80°C, oraz przyjmowanie temperatury obliczeniowej ciepłej wody na poziomie 45°C. Jednak autor wskazuje, że przeszkodą w obniżeniu temperatury c.w.u. są obowiązujące wymagania higieniczne związane z zapobieganiem namnażaniu się bakterii Legionella. Wskazuje także, że w węźle cieplnym moc na potrzeby c.w.u. w całym okresie rocznym zmienia się nieznacznie. Symulacje wykazały również, że w sieciach ciepłowniczych o niskim zużyciu energii konieczne może być stosowanie elastycznych mocy szczytowych (kotłów na paliwa płynne).

Bardzo ciekawe wyniki analiz energetycznych różnych wariantów instalacji z węzłami cieplnymi i stacjami mieszkaniowymi oraz ich wpływu na zapotrzebowanie budynków wielorodzinnych na energię pierwotną i końcową przedstawili B. Radomski, L. Drojetzki i T. Mróz [1]. Najniższe zapotrzebowanie na EP i EK miał wariant, w którym ciepło do budynku dostarczał węzeł cieplny bez zbiornika buforowego c.o. i bez zasobnika c.w.u., z indywidualnymi stacjami mieszkaniowymi. W wariancie tym mamy tylko jeden pion zasilający stacje na potrzeby mieszkaniowych instalacji c.o. i c.w.u. (rys.) Pion ma pompę obiegową i jest zwymiarowany tak, by jego nieznacznie większa średnica pokryła jednoczesne zapotrzebowanie na ciepło dla c.o. i c.w.u. Pompa powinna być zwymiarowana pod względem wysokości podnoszenia i wydajności z uwzględnieniem dodatkowych oporów przepływu przez stację mieszkaniową i jej wymiennik. Drugi pion dostarcza do stacji mieszkaniowej zimną wodę wodociągową. Woda grzewcza na potrzeby c.o. płynie przez stację mieszkaniową do grzejników. Natomiast woda grzewcza dla potrzeb c.w.u. przepływa przez stację i jej wymiennik w momencie jej poboru, a przepływ uruchamia zawór przełączający, odcinający jednocześnie przepływ na obwodzie c.o. Ciepła woda użytkowa podgrzewana jest w stacji mieszkaniowej w sposób przepływowy i nie jest magazynowana. Zatem pion zimnej wody także należy zwymiarować, powiększając nieznacznie jego średnicę z uwagi na realizację dwóch funkcji jednocześnie. W obrębie mieszkania instalacja c.o. prowadzona jest w układzie standardowym, a instalacja c.w.u. bez cyrkulacji.

Bardzo zbliżone wyniki energetyczne (różnica wyniosła ok. 1 kWh/(m² · rok)) miał wariant z węzłem cieplnym oraz zbiornikiem buforowym na potrzeby c.o. i bez zasobnika c.w.u. Pozostałe rozwiązania były takie same jak w pierwszym wariancie.

Wyniki tych zaawansowanych analiz energetycznych [1] dały też bardzo ciekawe wnioski odnośnie do stosowania cyrkulacji c.w.u. w obrębie mieszkań. Warianty z cyrkulacją c.w.u. w mieszkaniach są mniej efektywne o ok. 13%. Straty energii cieplnej na cyrkulacji w okresie grzewczym można zaliczyć do zysków ogrzewania, ale straty energii na zasilanie pompy cyrkulacyjnej już nie. Ponadto cyrkulacja na tak krótkim odcinku i przy tak małym zapotrzebowaniu na c.w.u. jak ma mieszkanie pracuje przez cały rok, co ma duży wpływ na gorszy wynik energetyczny. Można by nawet stwierdzić, że latem strata energii z cyrkulacji jest co prawda mała, ale wpłynie na zapotrzebowanie na chłód.

Wyniki opisywanych analiz wskazują, że układy węzłów cieplnych z osobnymi pionami c.o. i c.w.u. oraz pionem zimnej wody dają najsłabsze energetycznie wyniki spośród rozwiązań instalacji ze stacjami mieszkaniowymi. Różnica wynosi ok. 10 kWh/(m² · rok), czyli ok. 18%.

W kontekście przyszłego standardu budynków zeroemisyjnych (ZEB) warianty z węzłami cieplnymi oraz stacjami mieszkaniowymi spełnią wymagania, które mają się stać obowiązkowe od 2030 roku. Najbardziej korzystny ekologicznie, energetycznie i ekonomicznie jest pierwszy opisywany wariant, czyli węzeł z jednym pionem wody grzewczej na potrzeby c.o. i c.w.u. oraz stacjami mieszkaniowymi bez cyrkulacji.

Na wskaźniki energetyczne w zakresie EP będą także wypływać wymagania dotyczące systemów ciepłowniczych i obowiązkowy dla nich standard systemów efektywnych energetycznie. Są to takie systemy ciepłownicze, w których do produkcji ciepła lub chłodu wykorzystuje się co najmniej 50% energii ze źródeł odnawialnych lub 50% ciepła odpadowego albo 75% ciepła pochodzącego z kogeneracji lub w 50% połączenie ww. energii i ciepła. Definicja efektywnego systemu ciepłowniczego zawarta została w dyrektywie o efektywności energetycznej (2012/27/UE).

Nie tylko nasi sąsiedzi gromadzą obecnie doświadczenia związane z ewolucją systemów ciepłowniczych – także w polskich ciepłowniach prowadzone są prace nad wdrażaniem elementów sieci 4. generacji. Co więcej, mamy pierwsze innowacyjne projekty ciepłowni i elektrociepłowni z udziałem OZE na poziomie 90% [3, 4]. Narodowe Centrum Badań i Rozwoju w konkursie „Ciepłownia przyszłości” postawiło na opracowanie innowacyjnych technologii oraz innowacji procesowych, które umożliwią modernizację istniejących systemów ciepłowniczych opartych na paliwach kopalnych przy wykorzystaniu technologii korzystających z energii odnawialnej, z wyłączeniem spalania biomasy, które jest uciążliwe środowiskowo. System ma dostarczać co najmniej 80% ciepła z OZE po cenach akceptowalnych dla odbiorców. Pierwsza taka ciepłownia ma zacząć pracować do końca 2023 roku w Lidzbarku Warmińskim [3]. Atutem tej koncepcji jest m.in. wykorzystanie pomp ciepła do tej pory niekojarzonych z ciepłownictwem oraz trójstopniowego magazynowania ciepła, w tym dwóch magazynów sezonowych ładowanych latem w 100% energią odnawialną. Całość spina system zarządzania energią.

Ważne jest także, że układy zgłoszone do konkursu NCBR są odporne na planowane zmiany przepisów prawnych dotyczących emisji i efektywności oraz zmiany na rynku paliw, a nawet dostaw i usług. Na razie są to projekty rozwiązań sieci ciepłowniczych zasilanych temperaturą 90°C, mają jednak potencjał zejścia na niższe parametry zasilania i tym samym zwiększania efektywności pozyskiwania energii odnawialnej wraz z postępem renowacji budynków do standardów nZEB i ZEB.

Podsumowanie

Przyszłe niskotemperaturowe sieci ciepłownicze będą wpływać na rozwiązania w węzłach ciepłowniczych i stacjach mieszkaniowych. Publikowane badania oraz wyniki analiz i symulacji wskazują, że wraz z obniżaniem temperatury w systemach ciepłowniczych nie będzie problemu z dostarczeniem ciepła na potrzeby ogrzewania wielorodzinnych budynków mieszkalnych. Natomiast kłopotliwe może być zapewnienie wymaganej przez WT temperatury c.w.u., szczególnie wraz z obniżaniem temperatury zasilania sieci i węzłów. Już od pewnego czasu zgłaszane są wątpliwości, czy uzyskanie na wylewce temperatury min. 55°C będzie możliwe, skoro do węzła budynkowego trafi woda z sieci ciepłowniczej o temperaturze 60°C, gdyż po przejściu przez wymiennik węzła i przez wymiennik w stacji mieszkaniowej jej temperatura spadnie nawet poniżej 50°C. Podkreśla się jednak, że ryzyko wystąpienia zagrożenia namnażaniem się bakterii Legionella w takich instalacjach jest pomijalne, tak jak w przypadku ciepłej wody z przepływowego podgrzewacza gazowego czy kotła dwufunkcyjnego zasilającego instalację tylko w danym mieszkaniu czy domu jednorodzinnym. W przypadku takich układów przepisy nie wymagają stosowania cyrkulacji dla utrzymania wysokiej temperatury. Wyeliminowanie ryzyka namnażania się Legionelli można osiągnąć, stosując opisane powyżej rozwiązanie z węzłami mieszkaniowymi, mające także najlepsze wyniki energetyczne, czyli instalację bez zasobników c.w.u. i cyrkulacji w mieszkaniu, z jednym pionem podającym ciepłą wodę do stacji mieszkaniowych na potrzeby c.o. i c.w.u.

Kolejnym wyzwaniem dla stacji mieszkaniowych jest konieczność zapewnienia jak najwyższego komfortu cieplnego. Mają one już możliwość zaprogramowania własnych harmonogramów ogrzewania i indywidualnych nastaw temperatury w pomieszczeniach oraz temperatury c.w.u., co przekłada się także na możliwości oszczędzania energii. W oferowanych stacjach mieszkaniowych znajdują się moduły elektroniczne zapewniające wymagany komfort oraz oszczędne gospodarowanie energią, a także automatykę adaptacyjną realizującą te dwa cele. Na przykład sterownik mikroprocesorowy nie tylko wyświetla stan stacji, ma też m.in. funkcje wyświetlania alarmów i usterek czy sterowania wszystkimi elementami wykonawczymi i testowania czujników zdalnie za pomocą aplikacji. Co więcej, są one gotowe do zasilania wielu różnych obiegów c.o. – grzejnikowych, płaszczyznowych i mieszanych. Ich istotnymi elementami są urządzenia do pomiaru wody oraz zużywanej energii cieplnej, czyli wodomierze zimnej i ciepłej wody oraz ciepłomierze.

Pomiar i analiza danych oraz interakcje budynków z systemami wodociągowymi, ciepłowniczymi i energetycznymi mają nabierać znaczenia wraz z wdrażaniem wspomnianej propozycji zmian w dyrektywie EPBD dotyczącej wskaźnika SRI (Smart Readiness Indicator for Buildings), czyli praktycznej realizacji idei inteligentnych budynków. Postępować będzie cyfryzacja usług komunalnych i monitorowanie w czasie rzeczywistym zachowań klientów. Węzły cieplne i stacje mieszkaniowe będą odgrywać w tym kontekście ważną rolę jako element infrastruktury IoT (Internet of Things), umożliwiając skuteczny monitoring zapotrzebowania na energię i szybkie interakcje w zmieniających się warunkach. Dane z IoT mają być wykorzystywane przez sztuczną inteligencję (AI) do zarządzania dostawami oraz lepszej organizacji produkcji i magazynowania energii.

Literatura

1. Radomski Bartosz, Drojetzki Lawrence, Mróz Tomasz, Analiza energetyczna wykorzystania indywidualnych węzłów mieszkaniowych dla budynku mieszkalnego wielorodzinnego w celu spełnienia WT 2021, „Rynek Energii” 4/2021

2. Joniec Waldemar, Ciepłownictwo systemowe w drodze do generacji 5G, „Rynek Instalacyjny” 3/2022, www.rynekinstalacyjny.pl

3. https://www.gov.pl/web/ncbr/w-lidzbarku-warminskim-powstanie-cieplownia-przyszlosci

4. https://www.gov.pl/web/ncbr/wzorcowa-elektrocieplownia-oze-powstanie-w-sokolowie-podlaskim

5. Żarski Kazimierz, Symulacja stanów eksploatacyjnych węzła cieplnego w budynku o niskim zużyciu energii do ogrzewania, „Instal” 9/2021, DOI 10.36119/15.2021.9.1

6. Cenian Adam, Dzierzgowski Mieczysław, Żurek Teresa, Pietrzykowski Bartosz, Niskotemperaturowe Sieci Ciepłownicze 4 Generacji (SC 4G) – mapa drogowa, „Nowa Energia” 4/2021

7. https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/pl/ip_21_6683

8. Rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 15 grudnia 2021 r. w sprawie wdrożenia dyrektywy w sprawie charakterystyki energetycznej budynków (2021/2077(INI)), https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/TA-9-2021-0503_PL.pdf

9. Wniosek Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie charakterystyki energetycznej budynków (wersja przekształcona) COM/2021/802 final, https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A52021PC0802&qid=1641802763889

10. Ryńska Joanna, Joniec Waldemar, Pompy ciepła w przemyśle, produkcji i ciepłownictwie, „Rynek Instalacyjny” 4/2022

11. Materiały techniczne firm: Buderus, Caleffi, Danfoss, Elektrotermex, Flamco Meibes, Herz, Oventrop, Thermic, Thermatic, Tranter, Uponor