Zjawisko ubóstwa energetycznego a termomodernizacja budynków
The phenomenon of energy poverty and the thermal modernization of buildings
![Ubóstwo energetyczne w Polsce na przestrzeni kilku lat – zestawienie różnych wskaźników. Oprac. WiseEuropa na podstawie danych GUS [8]](https://www.rynekinstalacyjny.pl/media/cache/typical_view/data/202410/ubostwo-energetyczne.jpg)
Ubóstwo energetyczne w Polsce na przestrzeni kilku lat – zestawienie różnych wskaźników. Oprac. WiseEuropa na podstawie danych GUS [8]
Ubóstwo energetyczne to wielowymiarowe zjawisko, które wpływa na ekonomiczne i społeczne aspekty życia mieszkańców UE. Jego skuteczna likwidacja wymaga podejścia zintegrowanego, obejmującego zarówno poprawę efektywności energetycznej budynków, jak i wsparcie finansowe dla najuboższych gospodarstw domowych w celu wprowadzenia zmian. Największe efekty redukcji zjawiska ubóstwa energetycznego przynoszą działania kompleksowe, likwidujące przyczyny energetyczne, a nie wyłącznie ekonomiczne. Ten kierunek jest spójny z szeregiem celów klimatycznych oraz nowych wymogów technicznych stawianych budownictwu i budynkom w UE. W Polsce może rosnąć grupa gospodarstw domowych objętych tym zjawiskiem i na nie narażonych m.in. z powodu powszechnego korzystania z kotłów węglowych i gazowych, których paliwa będą obciążane dodatkowymi kosztami emisji w ramach systemu ETS.
Zobacz także
FLOWAIR Sprawdź, jak prześcigniesz konkurencję dzięki SYSTEMOWI FLOWAIR
Jeżeli na co dzień zarządzasz zespołem, z pewnością wiesz, że warunki panujące w pomieszczeniach bezpośrednio przekładają się na jakość i wydajność pracy. To samo dotyczy logistyki i zarządzania towarami...
Jeżeli na co dzień zarządzasz zespołem, z pewnością wiesz, że warunki panujące w pomieszczeniach bezpośrednio przekładają się na jakość i wydajność pracy. To samo dotyczy logistyki i zarządzania towarami – musisz o nie zadbać, aby podczas składowania nie straciły swoich właściwości.
Alfa Laval Efektywna wymiana ciepła to kwestia nowoczesnych rozwiązań w wymienniku ciepła a nie tylko powierzchni grzewczej
Światowe zapotrzebowanie na energię nie staje się coraz mniejsze – wręcz przeciwnie. W nadchodzących latach coraz trudniej będzie utrzymać konkurencyjność, ponieważ firmy na każdym rynku i w każdej branży...
Światowe zapotrzebowanie na energię nie staje się coraz mniejsze – wręcz przeciwnie. W nadchodzących latach coraz trudniej będzie utrzymać konkurencyjność, ponieważ firmy na każdym rynku i w każdej branży poszukują nowych sposobów maksymalizacji wydajności przy jednoczesnym obniżeniu kosztów energii i udoskonaleniu swojego wizerunku w zakresie ochrony środowiska. Wyzwania te będą złożone i wieloaspektowe.
TRANTER, Jakub Szałwiński Wpływ parametrów pracy wymiennika chłodu na jego wielkość i cenę
Wymienniki płytowe uszczelkowe stosowane są w instalacjach chłodu od wielu lat i nie mają konkurencji wśród innych typów wymienników ciepła. Co prawda dla małych przepływów i mocy istnieje możliwość zastosowania...
Wymienniki płytowe uszczelkowe stosowane są w instalacjach chłodu od wielu lat i nie mają konkurencji wśród innych typów wymienników ciepła. Co prawda dla małych przepływów i mocy istnieje możliwość zastosowania wymienników płytowych lutowanych, lecz od pewnych wartości przepływów wymienniki lutowane wymagają stosowania układów wielowymiennikowych.
|
W artykule: • Jak wymiarować ubóstwo energetyczne? • Ubóstwo energetyczne w polskim systemie prawnym • Skala zjawiska ubóstwa energetycznego w Polsce • Podsumowanie |
|
Streszczenie: Artykuł porusza problem ubóstwa energetycznego, który nie jest tożsamy z ubóstwem ekonomicznym, a jednak dotyka znaczną część społeczeństwa. Ze względu na planowane wprowadzenie opłat za emisję w sektorze budowlanym i transporcie w UE istnieje realne niebezpieczeństwo, że niemała liczba gospodarstw domowych będzie się w najbliższej przyszłości borykać z tym problemem. Aby tego uniknąć, a jednocześnie realizować cele zawarte w nowelizacji dyrektywy EPBD, niezbędne jest podjęcie aktywnych wieloaspektowych działań termomodernizacyjnych w istniejących budynkach. Ze względu na skalę problemu oraz wymagany nakład finansowy konieczne jest silne wsparcie instytucji publicznych dla gospodarstw najbardziej wrażliwych nie tylko w kwestii finansowej, ale także samego procesu termomodernizacji. W artykule przedstawiono definicje ubóstwa energetycznego i sposoby określania jego poziomu, wskazano też grupy najbardziej nań narażone. Zaprezentowano szacunkowe wyliczenia wzrostu kosztów ogrzewania ze względu na nowy system handlu emisjami (tzw. ETS2), który ma obowiązywać od 2027 roku, i przedstawiono propozycje metod wsparcia gospodarstw domowych. Słowa kluczowe: ubóstwo energetyczne, termomodernizacja, efektywność energetyczna, wysokie wydatki na energię, europejski system opłat za emisję CO2 (EU ETS2) |
|
Abstract: The article addresses the problem of energy poverty, which is not the same as economic poverty, but affects a significant part of the population. In the near future, due to the planned introduction of emission fees for the construction and transport sectors in the EU, there is a real risk that a significant number of households will face this problem. To avoid exacerbating the problem of energy poverty and to meet the goals of the EPBD amendment, it is necessary to take active multifaceted thermomodernization measures in existing buildings. Given the scale of the problem and the financial outlay required, it is essential that public institutions strongly support the most vulnerable households not only financially, but also in the process of thermomodernization itself. The article presents definitions of energy poverty and ways to determine its level and identifies the most vulnerable groups. It presents estimated calculations of the increase in heating costs due to the new emissions trading system (ETS2), which is to take effect from 2027, and proposes methods to support households. Keywords: energy poverty, thermomodernization, energy efficiency, high energy expenditure, European CO2 emission trading scheme (EU ETS2) |
Komisja Europejska w swoim zaleceniu 2020/1563 z dnia 14 października 2020 r. dotyczącym ubóstwa energetycznego [3] wskazuje, że ogrzewanie, chłodzenie, oświetlenie i energia do zasilania urządzeń to usługi niezbędne, stanowiące fundament godnego poziomu życia i zdrowia obywateli Unii Europejskiej. Bez dostępu do usług energetycznych następuje wyłączenie społeczne, natomiast przeciwdziałanie temu, a tym samym ubóstwu energetycznemu, przynosi rozliczne korzyści, takie jak: obniżenie wydatków na zdrowie, zmniejszenie zanieczyszczenia powietrza, poprawa komfortu wewnątrz pomieszczeń i dobrostanu oraz poprawa budżetów gospodarstw domowych. Łącznie korzyści te przyczyniają się bezpośrednio do pobudzenia wzrostu gospodarczego i dobrobytu w Unii Europejskiej.
Ubóstwo energetyczne jest wielowymiarowym zjawiskiem, co sprawia, że jego jednoznaczne zdefiniowanie nie jest łatwe. Komisja Europejska w zaleceniu 2020/1563 [3] definiuje je jako sytuację, „w której gospodarstwa domowe nie mają dostępu do podstawowych usług energetycznych”. Liczba mieszkańców Europy, których w 2018 roku nie było stać na zapewnienie odpowiedniego poziomu ogrzewania w ich domach, została oszacowana na blisko 34 mln [3].
Według raportu nt. polskich gospodarstw domowych [1] ubóstwo energetyczne jest definiowane jako brak dostępu do nowoczesnej energii, głównie energii elektrycznej. W przepisach Unii Europejskiej w sprawie ubóstwa energetycznego zawarto zalecenia oraz decyzje, które opierają się na Traktacie o funkcjonowaniu Unii Europejskiej [2]. W zaleceniu Komisji (UE) 2020/1563 [3] zwięźle opisano ten problem i przedstawiono aspekty, na które wpływa. To nie tylko brak odpowiedniego komfortu cieplnego, ale również brak możliwości rozwoju oraz wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie mieszkańców i sąsiednich domostw wynikający ze spalania paliwa niskiej jakości (węgiel, odpady). Może to prowadzić do chorób układu oddechowego oraz krążenia, a także negatywnie wpływać na zdrowie psychiczne. Nie jest to problem jedynie osób ubogich, ale ogólnospołeczny. Sprawiedliwa transformacja w kierunku Unii neutralnej dla klimatu do 2050 r. ma kluczowe znaczenie dla Europejskiego Zielonego Ładu, którego podstawowym elementem jest Fala renowacji (ang. Renovation Wave) – inicjatywa mającą na celu pobudzenie procesów publicznych i prywatnych renowacji oraz stymulowanie odbudowy gospodarczej i rozwiązanie problemu ubóstwa energetycznego. Ubóstwo energetyczne jest też kluczowym tematem pakietu legislacyjnego „Czysta energia dla wszystkich Europejczyków” [18], który ma wspierać sprawiedliwą transformację energetyczną.
Zalecenia Komisji Europejskiej [3] zobowiązują państwa członkowskie, aby na podstawie stanu gospodarczego swojego kraju sformułowały własną definicję ubóstwa energetycznego, a na bazie orientacyjnych wytycznych KE oraz zagregowanych wskaźników pomiaru ubóstwa stworzyły krajowe kryteria umożliwiające oszacowanie liczby gospodarstw domowych dotkniętych tym zjawiskiem oraz opracowały plan działania i strategie walki z nim. Zalecenia Komisji wskazują, że efektem walki ze zjawiskiem ubóstwa energetycznego jest dostęp wszystkich do czystej, dostarczonej w odpowiedniej ilości oraz rozsądnej cenie energii cieplnej i elektrycznej. A ubóstwo to jest skutkiem połączenia niedużych dochodów, wysokich wydatków na energię oraz niskiej efektywności energetycznej budynków mieszkalnych. W dokumencie bezpośrednio podkreślono, że ubóstwo energetyczne jest zbyt złożonym zjawiskiem, aby można je było zmierzyć jednym wskaźnikiem.
Jak wymiarować ubóstwo energetyczne?
Według autorów opracowania „Energetyczna bieda. Raport o gospodarstwach domowych ubogich energetycznie” [1] występują dwa podejścia do wymiarowania ubóstwa energetycznego. Pierwsze z nich to podejście obiektywne, odnoszące się do mierzalnych kategorii, takich jak dochód i wydatki mieszkańców, które są brane pod uwagę przy obliczaniu współczynników określających skalę problemu ubóstwa energetycznego w danym gospodarstwie domowym. Drugie podejście jest subiektywne i odnosi się bardziej do odczuć i doświadczeń mieszkańców. Opieranie się na wskaźnikach subiektywnych jest sugerowane w złożonych sytuacjach, ponieważ lepiej oddają one powiązania wielu zjawisk. Warto też brać pod uwagę miary, które mogą uzupełniać wyniki poszczególnych wskaźników, takie jak: ceny energii, poziom bezrobocia, wskaźnik zagrożenia ubóstwem ekonomicznym, wskaźnik przeludnienia mieszkań, liczba stopniodni grzania/chłodzenia itp. Ważne są również takie zależności jak: wychłodzenie budynku, ograniczony dostęp pomieszczeń do światła dziennego, zaległości w opłatach rachunków oraz zawilgocenie ścian, podłóg, ram okiennych. Jednak połączenie tych dwóch podejść nie jest łatwe, ponieważ trudno ująć subiektywne opinie i odczucia w postaci jednoznacznych wyników służących opisaniu tego zjawiska. Trudności w identyfikacji gospodarstw domowych powstają także wtedy, gdy ograniczają one konsumpcję energii z powodu niskich dochodów i ich wydatki na energię nie są duże np. ze względu na rezygnację z ogrzewania. Członkowie takiego gospodarstwa domowego cierpią z powodu ubóstwa energetycznego, ale wiele metodologii badań nie wykrywa tego typu przypadków.
Z kolei autorzy raportu „Rola efektywności energetycznej w walce z ubóstwem energetycznym” [8] wskazują na sposób pomiaru zjawiska według Centrum Doradczego ds. Ubóstwa Energetycznego (Energy Poverty Advisory Hub – EPAH) [16], obejmujący trzy grupy metod:
1. Na podstawie samodzielnie zgłaszanych opinii mieszkańców dotyczących: warunków mieszkaniowych, komfortu cieplnego, a także możliwości opłacenia i zagwarantowania podstawowych usług energetycznych – wskaźnik wyznaczony przez statystyki dotyczące właściwości i warunków życia (EU-SILC).
2. Oparte na porównaniu wydatków na energię z dochodami. Jeżeli wydatki przekraczają określony próg, gospodarstwo domowe jest uważane za ubogie energetycznie: wskaźnik 2M – podwójna mediana wydatków za energię oraz LIHC (Low Income High Cost) – niski dochód, wysokie wydatki.
3. Korzystające z bezpośrednich pomiarów: a) dotyczących komfortu cieplnego – wskaźnik Thermal: niewystarczający komfort cieplny, b) stanu technicznego budynku – wskaźnik Leaks: budynek z przeciekającym dachem, zawilgoconymi ścianami, podłogami i fundamentami, butwiejącymi oknami lub podłogami.
Lista opracowanych na szczeblu UE wskaźników, na której mogą bazować kraje członkowskie, zawarta jest w załączniku do Zalecenia KE [3].
Może Cię zainteresuje: Jak rozwiązać problem ubóstwa energetycznego – wnioski z panelu obywatelskiego | RynekInstalacyjny.pl
Rys. 1. Ubóstwo energetyczne w Polsce na przestrzeni kilku lat – zestawienie różnych wskaźników
Oprac. WiseEuropa na podstawie danych GUS [8]
Rys. 2. Struktura gospodarstw ubogich energetycznie w profilu pierwszym uzyskanym na podstawie danych z ankiety GUS [1]
Rys. 3. Struktura gospodarstw ubogich energetycznie w profilu drugim otrzymanym na podstawie danych z ankiety GUS [1]
Ubóstwo energetyczne w polskim systemie prawnym
W Polsce pierwsze urzędowe próby zmierzenia się z ubóstwem energetycznym podjęte zostały w 2013 roku, kiedy w znowelizowanej ustawie Prawo energetyczne wprowadzono określenie „odbiorcy wrażliwego” gazu lub energii elektrycznej. Nie podniesiono jednak wtedy kwestii związanej z ogrzewaniem mieszkań, co w Polsce jest najistotniejszym problemem [15].
W polskim systemie prawnym definicja ubóstwa energetycznego została wprowadzona w 2022 r. do Prawa energetycznego [6] ustawą o dodatku osłonowym [16], dodano wówczas m.in. art 5gb:
1. Ubóstwo energetyczne oznacza sytuację, w której gospodarstwo domowe prowadzone przez jedną osobę lub przez kilka osób wspólnie w samodzielnym lokalu mieszkalnym lub w budynku mieszkalnym jednorodzinnym, w którym nie jest wykonywana działalność gospodarcza, nie może zapewnić sobie wystarczającego poziomu ciepła, chłodu i energii elektrycznej do zasilania urządzeń i do oświetlenia, w przypadku gdy gospodarstwo domowe łącznie spełnia następujące warunki: 1) osiąga niskie dochody; 2) ponosi wysokie wydatki na cele energetyczne; 3) zamieszkuje w lokalu lub budynku o niskiej efektywności energetycznej.
2. Kryteria ubóstwa energetycznego kwalifikujące do programów redukcji ubóstwa energetycznego określa się każdorazowo w programach wprowadzających instrumenty redukcji ubóstwa energetycznego.
Definicja ta ma charakter ogólny. Kryteria ubóstwa wyznaczono tak, aby można było je dopasowywać do programów walki z tym zjawiskiem, i mają być one dookreślane w instrumentach osłonowych. Ustawa o Prawie energetycznym [6] wyróżnia też odbiorców wrażliwych energii elektrycznej oraz odbiorców wrażliwych paliw gazowych mogących otrzymać wsparcie na zakup energii elektrycznej i paliwa gazowego.
Tabela 1. Dodatkowy roczny koszt netto ogrzewania budynku o przeciętnym zużyciu węgla i gazu ziemnego do celów grzewczych i powierzchni 100 m2 w związku z ETS2 w cenach stałych z 2023 roku Oprac. na podst. [19]
Tabela 2. Dodatkowy roczny koszt netto podgrzania wody przez przeciętne, liczące 2,9 osoby gospodarstwo domowe przy założeniu przeciętnego zużycia 53 m3 wody w związku z ETS2 w cenach stałych z 2023 roku
Oprac.na podst. [19]
Tabela 3. Dodatkowy roczny koszt netto przygotowania posiłków w związku z ETS2 w cenach stałych z 2023 rokuOprac. na podst. [19]
Rys. 4. Schemat przedstawiający przykładowe problemy termomodernizacji budynku w podziale na trzy aspekty: społeczny, ekonomiczny i techniczny
Oprac. na podst. [12]
Skala zjawiska ubóstwa energetycznego w Polsce
W Polsce ubóstwo energetyczne dotyka, wg różnych szacunków, od 9 do nawet 32% gospodarstw domowych [1, 8, 15, 17] w zależności od przyjmowanej metodyki badań i wskaźników. W raporcie [8] autorzy wskazują, powołując się na dane GUS, że zależnie od przyjętej metody liczba dotkniętych ubóstwem wynosi od 3,86 mln osób żyjących w 1,4 mln gospodarstw domowych do 6,58 mln osób żyjących w 2,3 mln gospodarstw.
Na podstawie danych zebranych przez GUS oraz wyników przedstawionych w raporcie „Energetyczna bieda” [1] można stwierdzić, jakiego typu gospodarstwa domowe mają najczęściej problem ze zjawiskiem ubóstwa energetycznego. Wyróżniono dwa rodzaje profili reprezentujących narażonych na ten problem – domy jednorodzinne oraz budynki wielorodzinne budowane głównie przed 1961 rokiem lub do roku 1995, tzw. bloki. Drugą różnicą jest stosunek powierzchni gospodarstw do liczby osób je zamieszkujących, który jest relatywnie duży. Analizowano: grupę społeczną, infrastrukturę dookoła budynku, liczbę pokoi, metraż, ocieplenie, płeć, stan cywilny, stan techniczny budynku, typ biologiczny, rodzaj budynku, sytuację materialną, urbanizację, wiek mieszkańców, wiek budynku oraz wykształcenie mieszkańców.
Pierwszy profil stanowią głównie jednoosobowe gospodarstwa domowe zamieszkiwane przez samotne kobiety. Większość z nich mieszka w docieplonych blokach, których stan techniczny określony został jako dobry, w mieszkaniach trzy- lub dwupokojowych. Można również zauważyć, że oba profile obejmują osoby starsze, nieaktywne zawodowo, powyżej 60. roku życia. Wykształcenie mieszkańców jest średnie lub podstawowe, co negatywnie wpływa na wysokość ich dochodów (świadczenia emerytalnego). Ciekawe, że osoby te uznają swoją sytuację ekonomiczną za przeciętną. Takie odpowiedzi mogą być związane z dużą liczbą podobnie niezamożnych gospodarstw domowych w otoczeniu.
Drugi profil to małżeństwa i osoby starsze zamieszkujące domy jednorodzinne o powierzchni od ok. 100 do nawet 200 m2. W tym przypadku problemem jest duża powierzchnia konieczna do ogrzania przy małej liczbie osób zamieszkujących dom, co jest spowodowane zwykle wyprowadzeniem się dorosłych już dzieci. Infrastruktura techniczna w okolicy tych domostw jest słabo rozwinięta. Mieszkańcy ci zwykle określają swoją sytuację materialną jako przeciętną, co może być związane, podobnie jak w poprzednim przypadku, z porównywaniem się do niezamożnych sąsiednich gospodarstw. Osoby, które zamieszkują nieruchomości wymagające termomodernizacji i jednocześnie cierpią z powodu ubóstwa energetycznego, są często starsze, niewykształcone. Brak odpowiedniej wiedzy oraz środków finansowych może powodować trudności w podejmowaniu działań termomodernizacyjnych oraz zrozumieniu potrzeby ich wykonania.
Według zaleceń Komisji UE 2020/1563 [3] gospodarstwa domowe o większych potrzebach energetycznych, do których należą rodziny z dziećmi, osoby z niepełnosprawnościami oraz osoby starsze, są bardziej narażone na ubóstwo energetyczne i jego skutki. Szczególnie dotknięte są nim starsze kobiety oraz matki samotnie wychowujące dzieci. Może to być spowodowane nierównością w rozkładzie dochodów i statusie społeczno-ekonomicznym oraz luką opiekuńczą wynikającą z płci.
Już w 2016 roku w „Informatorze dla pracowników pomocy społecznej” [15] wskazywano, że w Polsce do grupy osób szczególnie wrażliwych należą m. in. rodziny wielopokoleniowe lub wielodzietne, rolnicy i mieszkańcy wsi oraz renciści. Informowano wówczas, że aż 86% osób dotkniętych problemem ubóstwa energetycznego mieszka w wolnostojących domach jednorodzinnych. Szacowano, że największy odsetek ubóstwa energetycznego przypada na mieszkańców budynków wznoszonych w latach 1946–1960, a najmniej osób dotkniętych tym zjawiskiem zamieszkuje budynki nowe, oddane do użytku po 2006 roku, oraz względnie nowe, czyli z lat 1996–2006 [15]. Dane te wskazują na znaczenie specyfiki technicznej obiektów oraz wprowadzanych w zmieniających się przepisach technicznych dla budynków nowych i modernizowanych wymagań dotyczących izolacyjności termicznej przegród, okien i drzwi oraz infrastruktury technicznej. Panuje tym samym powszechna zgoda, że najskuteczniejsze w likwidacji ubóstwa energetycznego są działania dające długotrwałe efekty i minimalizujące występowanie przyczyn zjawiska, czyli przede wszystkim systematyczne podnoszenie efektywności energetycznej budynków mieszkalnych w ramach działań termomodernizacyjnych oraz zwiększanie wiedzy nt. efektywności energetycznej urządzeń grzewczych oraz sprzętu AGD, a także oszczędne korzystanie z energii.
W zaleceniach Komisji UE 2023/2407 z dnia 20 października 2023 r. [4] zwrócono uwagę, że pomimo wieloletnich działań w UE w zakresie likwidacji ubóstwa energetycznego nastąpił wzrost liczby osób, które są zagrożone tym zjawiskiem i nie są w stanie odpowiednio ogrzać swoich mieszkań – z 6,9% w roku 2021 do 9,3% w roku 2022. Wpływ na to miały z pewnością zmiany cen energii i paliw w okresie pandemii oraz napaści Rosji na Ukrainę.
Od 2027 roku planowane jest objęcie sektora budownictwa i transportu opłatami za emisję zanieczyszczeń [19] w ramach pakietu regulacyjnego Fit for 55. Budynki korzystające z ciepła sieciowego są już objęte systemem handlu emisjami (tzw. system EU ETS1), który w Polsce został wprowadzony ustawą z 2004 roku o handlu uprawnieniami do emisji do powietrza gazów cieplarnianych i innych substancji (weszła w życie w 2005 roku, a następnie zastąpiona została dokumentem z 2015 roku) [20, 21]. Autorzy raportu [8] wskazują, że pod koniec 2030 roku blisko 60% gospodarstw domowych w Polsce (tj. ok. 890 tys.) będzie korzystać z indywidualnych źródeł ogrzewania – głównie z kotłów gazowych oraz węglowych, a paliwa te zostaną objęte nowym systemem ETS2, tzn. importerzy lub producenci paliw doliczą do ich ceny netto koszty nabycia uprawnień do emisji CO2 [19].
Potwierdza to również najnowszy raport z 2024 roku [19]. Jego autorzy przewidują drastyczny wzrost kosztów ogrzewania budynków po wprowadzeniu w życie przez Komisję Europejską połączenia dwóch systemów: ETS1 (obecny) i ETS2 (obejmujący transport i budownictwo od 2027 roku). Nowe regulacje uderzą przede wszystkim w gospodarstwa korzystające z węgla i to one będą w największym stopniu zagrożone ubóstwem energetycznym.
Z kolei autorzy raportu [8] szacują, że nadal w ok. 50% polskich gospodarstw domowych do ogrzewania wykorzystywany jest węgiel kamienny. Szacunki i prognozy rynku uprawnień do emisji CO2 z budynków zakładają dalszy wzrost ich cen w 2030 roku do nawet 350 zł za 1 tonę CO2 [8]. Tym samym w 2030 roku dodatkowe opłaty za paliwa do celów grzewczych wynikające z emisyjności gazu ziemnego wynosić będą ok. 3200 zł rocznie, a dla węgla 3900 zł rocznie w przypadku statystycznego gospodarstwa domowego zajmującego powierzchnię 117,9 m2 [8].
Analizy z raportu [19] obejmują dłuższą perspektywę wzrostu kosztów ogrzewania. Autorzy oszacowali dodatkowy koszt netto przy założeniu mniejszej powierzchni niż w raporcie [8], tj. wynoszącej 100 m2 i przeciętnie zużywającej do ogrzewania 34 kg/m2 węgla oraz dwukrotnie mniej energii w przypadku stosowania gazu ziemnego (budynki z kotłami gazowymi są bardziej efektywne energetycznie), zakładając stałą cenę nośnika z 2023 roku [19]. Oszacowano również zużycie paliwa na przygotowanie ciepłej wody użytkowej, przyjmując dane GUS z 2021 r., wg których przeciętne gospodarstwo domowe liczyło 2,9 osoby i zużywało 53 m3 c.w.u. rocznie. Zestawienie dodatkowych rocznych kosztów dla węgla i gazu ziemnego przedstawiono w tabelach 1 i 2.
Do powyższych kalkulacji należy dodać dodatkowy koszt związany z wprowadzeniem ETS2 do kosztów przygotowania posiłków, do których najczęściej wykorzystuje się gaz ziemny lub LPG. Wyniki dodatkowych rocznych kosztów netto zamieszczono w tabeli 3.
Raport przedstawia również prognozy dodatkowego rocznego kosztu netto dla rodzin, uwzględniając sposób ogrzewania, powierzchnię mieszkania, roczne zużycie c.w.u., zużycie energii na gotowanie posiłków oraz zużycie paliwa i liczbę posiadanych samochodów. Z przedstawionych danych i analiz wynika, że rodzina zdefiniowana jako energochłonna (zużycie mediów na poziomie 20% najbardziej energochłonnych gospodarstw domowych wg GUS), mieszkająca w budynku niepoddanym termomodernizacji i wykorzystująca gaz ziemny może ponieść nawet o 91% wyższe koszty związane z ETS2 niż przeciętna rodzina wykorzystująca gaz ziemny (średnie cechy zgodnie z danymi GUS). W przypadku wykorzystania węgla koszty te mogą być wyższe od kosztów przeciętnej rodziny wykorzystującej węgiel o 98% i aż o 222% od wykorzystującej gaz ziemny [19].
Analizując powyższe dane, nasuwa się wniosek, że niezbędne jest podjęcie działań termomodernizacyjnych na szeroką skalę. Dodatkowo konieczne będzie wprowadzenie mechanizmów kompensujących wzrost kosztów dla rodzin najbardziej narażonych na zjawisko ubóstwa energetycznego i najbiedniejszych w postaci systemu zachęt, bonów energetycznych lub czasowego uniezależnienia od zmiennych cen nośników energii czy kosztów emisji z wymogiem docelowego przeprowadzenia działań termomodernizacyjnych. W przypadku zamożniejszych mieszkańców, nieposiadających wolnych środków czy zdolności kredytowej, niezbędne będzie wsparcie w postaci dotacji czy kredytów inwestycyjnych na pokrycie wkładu własnego. Działania te powinny uwzględniać możliwości techniczne budynków poddawanych termomodernizacji, jak również problemy wspólnot mieszkaniowych, które niejednokrotnie mierzą się z ogromnym rozwarstwieniem w statusie ekonomicznym, społecznym i edukacyjnym mieszkańców. Równolegle niezbędne będzie prowadzenie aktywnych kampanii informacyjnych i edukacyjnych w bardzo różnej formie czy tworzenie mobilnych punktów kontaktowych, żeby dotrzeć do jak największej grupy odbiorców. Konieczne będzie również wsparcie instytucjonalne gospodarstw domowych i wspólnot mieszkaniowych w procesie administracyjnym uzyskiwania dotacji i pozwoleń na prowadzone prace budynkowe oraz nadzór nad firmami wykonawczymi, żeby nie dopuścić do niekontrolowanego wzrostu usług i wyposażenia technicznego wynikającego z ogromnego zapotrzebowania rynku na termomodernizacje i systemy nisko- lub bezemisyjne.
Ważne jest również, aby nie wykluczać z systemów wsparcia właścicieli budynków czy lokali w budynkach wielorodzinnych, które ze względów technicznych nie mogą zostać zmodernizowane do poziomu nisko- lub bezemisyjnego. Problem ten dotyczy głównie budynków przedwojennych zlokalizowanych w gęstej tkance miejskiej, które z różnych względów technicznych (brak dostępności do kanałów technicznych, brak możliwości docieplenia czy podłączenia do sieci ciepłowniczej lub ograniczenia wynikające z przepisów konserwatorskich) nie mają szans na spektakularne obniżenie energochłonności.
Przyspieszenie działań zwiększających efektywność energetyczną budynków oraz ich dekarbonizację nakreśla m.in. dyrektywa EPBD [10], która zakłada, że od 2030 r. wszystkie budynki nowo budowane będą bezemisyjne, a istniejące – do 2050 r. Również „Krajowy plan w dziedzinie energii i klimatu na lata 2021–2030” [11]zakłada zwiększenie efektywności energetycznej w różnych sektorach gospodarki (przemysł, transport, budynki) oraz rozwój energetyki prosumenckiej. Zwraca on też uwagę na konieczność redukcji ubóstwa energetycznego m.in. poprzez analizę i przegląd przepisów w celu poprawy efektywności energetycznej budynków oraz prowadzenie kampanii mających na celu zwiększenie świadomości na temat zarządzania energią i dostępnych programów wsparcia. Wśród tych programów jest m.in. ulga termomodernizacyjna oraz program „Czyste Powietrze”. Pozyskiwane środki są przeznaczane na dofinasowanie wymiany nieefektywnych i wysokoemisyjnych źródeł ciepła oraz poprawę efektywności energetycznej budynków.
Ważne jest, aby przed wymianą źródła ciepła obniżyć energochłonność budynku, w przeciwnym razie opłaty za ogrzewanie wzrosną i będą dalej rosły, zwłaszcza po wdrożeniu opłat w ramach ETS2 za emisję ze spalania paliw kopalnych. Autorzy opracowania [8] podkreślają, że wymiana źródła, nawet z dotacją, ale bez obniżenia energochłonności budynku, może stanowić istotne obciążenie finansowe dla gospodarstw dotkniętych ubóstwem energetycznym. Dlatego aby przynieść realne korzyści mieszkańcom, proponowane programy wsparcia muszą uwzględniać oba aspekty kompleksowej termomodernizacji: obniżenie energochłonności budynku, a dopiero w kolejnym kroku wymianę źródła ciepła czy modernizację całego systemu ogrzewania i przygotowania c.w.u.
Według stanu na rok 2022 w ramach programu „Czyste Powietrze” za kwotę ok. 3,6 mld zł wymieniono ok. 350 tys. źródeł ciepła, z których niemal 60% zastąpiono kotłami na paliwa kopalne – gazowymi (43,5%) i węglowymi (16,3%). Tylko ok. 40% przedsięwzięć finansowanych w tym programie objęło wymianę źródła ciepła i termomodernizację budynku. Biorąc pod uwagę fakt, że tak duże środki publiczne są angażowane tylko w działania mające na celu zmniejszenie zjawiska niskiej emisji, bez realizacji innych celów energetycznych i klimatycznych, jakimi są ograniczanie emisji z paliw kopalnych oraz redukcja ubóstwa energetycznego poprzez wzrost efektywności energetycznej budynków, programy wsparcia należy wzbogacić o kolejne cele, dające efekt synergii, dzięki któremu nie będzie konieczności ciągłego finansowego wspierania gospodarstw domowych zagrożonych ubóstwem energetycznym i „przepalania” kolejnych środków publicznych.
Istotne jest również wskazanie, aby modernizowane budynki i instalacje centralnego ogrzewania wyposażone były obowiązkowo w rozwiązania pozwalające zarządzać energią w całym budynku i poszczególnych lokalach, czyli np. w automatykę pogodową czy zawory termostatyczne. Warto zwiększyć nacisk na wykorzystywanie w budynkach modernizowanych zeroemisyjnych źródeł ciepła, takich jak pompy ciepła do ogrzewania budynków, co pozwoliłoby na szybką dekarbonizację sektora, w szczególności po transformacji systemu elektroenergetycznego. Dodatkowo, z uwagi na wysoką kapitałochłonność tego typu inwestycji, będących szczególnym obciążeniem dla gospodarstw ubogich energetycznie, duże znaczenie miałoby również zwiększenie wsparcia publicznego na zakup materiałów budowlanych i instalacyjnych oraz wsparcie techniczne i merytoryczne w kwestii modernizacji starych budynków z uwzględnieniem ich specyfiki oraz lokalizacji.
Proces termomodernizacji jest zadaniem kompleksowym i wielowymiarowym. Najważniejsze aspekty i wynikające z nich problemy, które muszą zostać uwzględnione, zostały przedstawione na rys. 4. Każdy budynek może się mierzyć z różnymi wyzwaniami ze względu na stan techniczny, możliwości finansowe mieszkańców oraz problemy społeczne. Budynki znajdujące się w grupie gospodarstw domowych objętych i zagrożonych ubóstwem energetycznym to niejednokrotnie domy jednorodzinne na terenach wiejskich, kamienice (w tym objęte ochroną konserwatora zbytków lub będące w obszarze takiej ochrony), bloki wielorodzinne w miastach i miasteczkach. Działania termomodernizacyjne mogą obejmować: wymianę okien i drzwi, ocieplenie dachu i ścian, wymianę i modernizację instalacji c.o. (przewody, izolacje techniczne, grzejniki armatura regulacyjna, automatyka), wymianę źródła ciepła, montaż instalacji PV, montaż wentylacji mechanicznej z odzyskiem ciepła i in. Zakres działań zależy od cech obiektu i jego lokalizacji i każdorazowo musi zostać określony indywidualnie.
Podsumowanie
Ubóstwo energetyczne to wielowymiarowe zjawisko, które wpływa na różne aspekty życia mieszkańców, zarówno ekonomiczne, jak i społeczne. Wynika z trzech głównych przyczyn: niskiej efektywności energetycznej budynków mieszkalnych, niskich dochodów oraz wysokich wydatków na energię. Skuteczna walka z ubóstwem energetycznym wymaga zintegrowanego podejścia, które obejmuje zarówno poprawę efektywności energetycznej budynków, jak i wsparcie finansowe dla najuboższych gospodarstw domowych na takie działania. Największy efekt energetyczny i tym samym finansowy w kontekście kosztów eksploatacyjnych przynoszą działania kompleksowe likwidujące przyczyny energetyczne, a nie tylko ekonomiczne, zjawiska ubóstwa energetycznego.
Inspiracją do powstania artykułu była praca inżynierska Natalii Strzeduły pt. Przeciwdziałanie zjawisku ubóstwa energetycznego poprzez poprawnie przeprowadzony proces termomodernizacji przygotowana w 2024 r. na Wydziale Inżynierii Środowiska Politechniki Wrocławskiej
Literatura
1. Karpińska Lilia, Śmiech Sławomir, Energetyczna bieda. Raport o gospodarstwach domowych ubogich energetycznie, Centrum Polityk Publicznych, Kraków 2021, https://sg-cdn.uek.krakow.pl/file/root/aktualnosci/raporty-cpp/23_ubostwo-energetyczne.pdf (dostęp: 20.08.2024)
2. Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana) (Dz.Urz. UE 2016 C 202 z 7.06.2016), https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/HTML/?uri=CELEX:12016ME/TXT (dostęp: 20.08.2024)
3. Zalecenie Komisji (UE) 2020/1563 z dnia 14 października 2020 r. dotyczące ubóstwa energetycznego C/2020/9600 (Dz.Urz. L 357 z 27.10.2020), http://data.europa.eu/eli/reco/2020/1563/oj (dostęp: 20.08.2024)
4. Zalecenie Komisji (UE) 2023/2407 z dnia 20 października 2023 r. dotyczące ubóstwa energetycznego, https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=OJ:L_202302407 (dostęp: 20.08.2024)
5. Decyzja Komisji (UE) 2022/589 z dnia 6 kwietnia 2022 r. ustanawiająca skład i przepisy operacyjne dotyczące utworzenia działającej przy Komisji Grupy Koordynacyjnej ds. Ubóstwa Energetycznego i Odbiorców Wrażliwych (Dz.Urz. UE 2022, L 112/67)
6. Ustawa Prawo energetyczne (t.j. DzU 2024, poz. 266), https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU19970540348/U/D19970348Lj.pdf (dostęp: 20.08.2024)
7. Lewandowski Piotr, Kiełczewska Aneta, Ziółkowska Konstancja, Zjawisko ubóstwa energetycznego w Polsce, w tym ze szczególnym uwzględnieniem zamieszkujących w domach jednorodzinnych, „IBS Research Report” 02/2018, https://ibs.org.pl/wp-content/uploads/2022/12/IBS_Research_Report_02_2018_pl.pdf (dostęp: 20.08.2024)
8. Chrzanowski Piotr, Fabiszewska-Solares Joanna, Ościłowski Michał, Rola efektywności energetycznej w walce z ubóstwem energetycznym, WiseEuropa – Fundacja Warszawski Instytut Studiów Ekonomicznych i Europejskich, Warszawa 2022, https://wise-europa.eu/wp-content/uploads/2024/05/UBOSTWO-ENERGETYCZNE.pdf (dostęp: 20.08.2024)
9. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/1999 z dnia 11 grudnia 2018 r. w sprawie zarządzania unią energetyczną i działaniami w dziedzinie klimatu (…) (Dz.Urz. UE 2018, L 328/1)
10. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/1791 z dnia 13 września 2023 r. w sprawie efektywności energetycznej oraz zmieniająca rozporządzenie (UE) 2023/955 (Dz.Urz. UE 2023, L 231/1)
11. Krajowy plan w dziedzinie energii i klimatu do 2030 r., Ministerstwo Klimatu i Środowiska, https://www.gov.pl/web/klimat/krajowy-plan-na-rzecz-energii-i-klimatu (dostęp: 20.08.2024)
12. O kamienicach. Jak mądrze zaplanować remont, Wrocławska Rewitalizacja 2019
13. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (DzU 2002, nr 75, poz. 690, z późn. zm.)
14. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury i Rozwoju z dnia 27 lutego 2015 r. w sprawie metodologii wyznaczania charakterystyki energetycznej budynku lub części budynku oraz świadectw charakterystyki energetycznej (DzU 2015, poz. 376, z późn. zm.)
15. Stępniak Aleksandra, Ubóstwo energetyczne. Informator dla pracowników pomocy społecznej, Instytut na Rzecz Ekorozwoju, 2016, https://www.pine.org.pl/wp-content/uploads/pdf/ubostwo_energ_inf_ps.pdf (dostęp: 20.08.2024)
16. Ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o dodatku osłonowym (DzU 2022, poz. 1)
17. Polska Net-Zero 2050. Podręcznik Transformacji Energetycznej dla samorządów, CAKE 2022, https://climatecake.ios.edu.pl/wp-content/uploads/2022/01/Polska-net-zero.-Podrecznik-transformacji-energetycznej-dla-samorzadow.pdf (dostęp: 20.08.2024)
18. Pakiet legislacyjny „Czysta energia dla wszystkich Europejczyków”, https://energy.ec.europa.eu/topics/energy-strategy/clean-energy-all-europeans-package_en (dostęp: 20.08.2024)
19. Buk Wanda, Izdebski Marcin, Analiza wpływu ETS2 na koszty życia Polaków, Warszawa, czerwiec 2024
20. Ustawa z dnia 22 grudnia 2004 r. o handlu uprawnieniami do emisji do powietrza gazów cieplarnianych i innych substancji (DzU 2004, nr 281, poz. 2784)
21. Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 27 stycznia 2023 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o systemie handlu uprawnieniami do emisji gazów cieplarnianych (DzU 2023, poz. 589)
