Nie ulega wątpliwości, iż posiadanie praktycznej wiedzy i umiejętności jest niezbędne do legitymowania się mianem cenionego specjalisty, niezależnie od obszaru prowadzonej działalności. Niemniej jednak oprócz odpowiednich umiejętności oraz zaplecza technicznego, w branży takiej jak chłodnictwo, klimatyzacja oraz pompy ciepła konieczne jest posiadanie odpowiednich uprawnień wymaganych przez właściwe przepisy i akty prawne. Ma to szczególne znaczenie dla zakresu, w jakim dany specjalista może świadczyć usługi na rynku HVACR. Niezwykle cenne i przydatne jest również udokumentowanie swoich kompetencji, co w znacznym stopniu może wpłynąć na odbiór rynkowy i pozyskanie nowych klientów, a tym samym nowych zleceń.

Czytaj także: Europejska branża HVACR to społeczność oparta na wiedzy

Uprawnienia w branży HVACR

Instalowanie oraz serwisowanie instalacji chłodniczych, klimatyzacyjnych i pomp ciepła jest działalnością, w której może wystąpić wiele zagrożeń dla ludzkiego życia oraz zdrowia, a także potencjalnego negatywnego wpływu na środowisko naturalne poprzez np. emisję czynnika chłodniczego. W związku z powyższym istnieje szereg przepisów, które wymagają posiadania odpowiednich uprawnień. Jako przykładowe wskazać można:

• uprawnienia F-gazowe (np. do wykonywania czynności z fluorowanymi gazami cieplarnianymi, w tym odzysku czynnika i kontroli szczelności układu);
• uprawnienia do napełniania przenośnych zbiorników ciśnieniowych o pojemności powyżej 350 cm³ (np. w zakresie czynników chłodniczych lub gazów technicznych) wymagane m.in. przy odzysku czynnika chłodniczego;
• uprawnienia do wykonywania połączeń nierozłącznych np. lutowania twardego (które mogą być wymagane prawnie dla podmiotów objętych dyrektywą ciśnieniową PED 2014/68/UE, w przypadku urządzeń, zespołów i instalacji klasyfikowanych w II, III lub IV kategorii ciśnieniowej);
• uprawnienia – świadectwo kwalifikacyjne SEP w grupie 1,

oraz inne zależne od specyfiki i rodzaju wykonywanej działalności, np. uprawnienia budowlane w specjalności instalacji sanitarnych do projektowania i kierowania robotami budowlanymi. Zdobycie odpowiednich i wymaganych uprawnień wiąże się z koniecznością posiadania dobrego stanu zdrowia, predyspozycji do wykonywania określonego zawodu, a także określonego wykształcenia i udokumentowanego przeszkolenia [1–4].

Warto zwrócić uwagę, że wskazane powyżej obligatoryjnie wymagane uprawnienia obejmują zwykle tylko specyficzne działania, przykładowo: lutowanie elementów instalacji, napełnianie zbiorników odzyskiwanym czynnikiem chłodniczym, kontrolę szczelności układu, wykonywanie połączeń elektrycznych. Nie obejmują one zatem wszystkich aspektów dotyczących urządzeń chłodniczych, klimatyzacyjnych i pomp ciepła, co ma kluczowe znaczenie dla poprawnej pracy urządzeń i instalacji wraz z zapewnieniem ich odpowiedniej efektywności energetycznej. Natomiast niewłaściwie zaprojektowane instalacje, nieodpowiednio dobrane urządzenia, niepoprawnie montowane, konserwowane i obsługiwane instalacje mogą powodować niebezpieczeństwo dla osób, jak również stanowić zagrożenie dla mienia, środowiska, a także zwiększać zużycie energii [5].

Potwierdzenie kompetencji personelu

Nasuwają się więc dwa pytania:

• W jaki sposób można kompleksowo potwierdzić kompetencje osób pracujących w obszarze chłodnictwa, klimatyzacji i pomp ciepła?
• Czy istnieją jakiekolwiek wytyczne w tym zakresie?

Odpowiedzią na te pytania jest norma ISO 22712 (PN-EN ISO 22712), która stanowi międzynarodowy dokument ze zdefiniowanymi i określonymi czynnościami oraz powiązanymi profilami kompetencyjnymi w zakresie weryfikacji kompetencji personelu wykonującego prace związane z obiegiem chłodniczym urządzeń i instalacji chłodniczych, klimatyzacyjnych i pomp ciepła.

Norma PN-EN ISO 22712 definiuje cztery różne poziomy kompetencyjne (od podstawowego po specjalistyczny), na podstawie których można przeprowadzać weryfikację wiedzy i doświadczenia personelu. Wskazane zostały:

• poziom podstawowy BA (Basic Appreciation level),
• poziom podwyższony WK (Working Knowledge level),
• poziom wysoki FO (Fully Operational level),
• poziom specjalistyczny LE (Leading Edge level) [5].

Norma PN-EN ISO 22712 wyodrębnia także obszary, w jakich można weryfikować kompetencje. Zostały one ustalone według następujących rodzajów czynników chłodniczych:

• F-gazów (syntetycznych czynników chłodniczych np. z grupy HFC, HFO, SZWO),
• amoniaku (R717),
• dwutlenku węgla (R744),
• palnych czynników chłodniczych (np. węglowodorów – R290 itp.)[5].

Zalety normy ISO 22712 i zgodnej z nią certyfikacji

• Jednolite wytyczne o międzynarodowym zasięgu w formie standardu ISO (brak konieczności tworzenia dodatkowych wytycznych, nowych profili kompetencyjnych, które mogą pomijać wiele aspektów i być niespójne z międzynarodowymi standardami). Może mieć to szczególne znaczenie w przypadku firm posiadających oddziały w różnych krajach, które chcą przyjąć jednolite wymagania kompetencyjne dla personelu.
• Bogaty przekrój zdefiniowanych obszarów wiedzy i umiejętności dostosowanych do potrzeb rynku – od podstaw termodynamiki, przez elementy składowe instalacji, wyposażenie zabezpieczające, aż po tzw. kompetencje miękkie np. komunikację z klientem.
• Szeroki zakres zadań, na podstawie których mogą być potwierdzane kompetencje, m.in.: montaż, uruchomienie, eksploatacja, przegląd, konserwacja, demontaż, projektowanie.
• Możliwość potwierdzenia kompetencji dla osób o różnym poziomie doświadczenia zawodowego (od poziomu podstawowego – dla początkujących w branży, po poziom specjalistyczny – dla doświadczonych inżynierów).
• Możliwość potwierdzenia kompetencji dla projektantów instalacji chłodniczych, klimatyzacyjnych i pomp ciepła.
• Możliwość uzyskania przewagi konkurencyjnej na lokalnym oraz międzynarodowym rynku.
• Możliwość potwierdzenia spełnienia wymagań wśród inwestorów.
• Potencjalna możliwość potwierdzenia kompetencji za pomocą jednego certyfikatu zamiast konieczności dołączania zainteresowanym stronom, np. inwestorom, szeregu dokumentów potwierdzających wykształcenie, doświadczenie zawodowe i szkolenia (szeroki zakres postępowania certyfikacyjnego obejmujący między innymi ocenę dostarczonych dokumentów i kwalifikację kandydatów zapewnia kompleksowe potwierdzenie poziomu kompetencji osób) [2].

W celu uznania certyfikatu przez zainteresowane organy, instytucje i podmioty (zarówno w kraju, jak i za granicą), dokument powinien spełniać odpowiednie wymagania akredytacyjne.

Wymagania wobec jednostki certyfikującej

Norma PN-EN ISO 22712 powołuje się na wymagania ISO/IEC 17024 (PN-EN ISO/IEC 17024) w zakresie realizacji oceny kompetencji osób i jednostek przeprowadzających certyfikacje. Norma PN-EN ISO/IEC 17024 Ocena zgodności – Ogólne wymagania dotyczące jednostek certyfikujących osoby stanowi więc wytyczne i fundament, na podstawie których jednostka certyfikująca osoby funkcjonuje oraz realizuje swoje działania. Poszczególne procesy oceny, czyli cerftyfikacja kompetencji osób, przeprowadzana jest za pomocą programów certyfikacji, opierających się i bazujących na przykład na międzynarodowych normach lub pozostałych dokumentach odniesienia [6].

Jeden z najważniejszych dokumentów regulujących polski rynek akredytacji i oceny zgodności – ustawa z dnia 13 kwietnia 2016 r. o systemach oceny zgodności i nadzoru rynku – wskazuje na jedyną jednostkę akredytującą w Polsce – Polskie Centrum Akredytacji (PCA), które jest państwową osobą prawną. PCA jest więc organem, który udziela akredytacji m.in. jednostkom certyfikującym, a tym samym sprawuje ciągły nadzór nad ich funkcjonowaniem, prowadzonymi procesami certyfikacji, wydawanymi dokumentami poprzez regularne audyty, kontrole oraz obserwacje prowadzonych działań. Instytucjami będącymi odpowiednikami PCA, udzielającymi akredytacji w innych krajach europejskich, są np. DAkkS – Niemcy, COFRAC – Francja, CAI – Czechy, ACCREDIA – Włochy, ENAC – Hiszpania [7–9].

Wymagania wobec certyfikatu kompetencji personelu

Certyfikat kompetencji personelu jest dokumentem potwierdzającym kompetencje osoby na określonym poziomie, zgodnie z normą PN-EN ISO 22712 oraz pozostałymi wymaganiami programu certyfikacji w danej jednostce certyfikującej. W celu zapewnienia akceptacji i uznawania certyfikatu przez zainteresowane instytucje, organy i podmioty dokument powinien zawierać odniesienie do akredytacji, np. zgodnie z rys. 3, gdzie przedstawiono graficzną informację o akredytacji jednostki certyfikującej.

Norma PN-EN ISO 22712 a PN-EN 13313

Norma PN-EN 13313:2011 Instalacje ziębnicze i pompy ciepła – Kompetencje personelu została wycofana i zastąpiona przez normę PN-EN ISO 22712:2023-09 Instalacje chłodnicze i pompy ciepła – Kompetencje personelu w 2023 roku (rys. 4). Oprócz widocznej różnicy wynikającej z rozszerzenia charakteru standardu z europejskiego (EN) na międzynarodowy (ISO), a tym samym zmiany numeru dokumentu, powstanie PN-EN ISO 22712 przyczyniło się do znaczącego rozbudowania merytorycznej treści normy. Przede wszystkim jej powstanie uwarunkowane było koniecznością dostosowania dokumentu i zawartych w nim wymagań kompetencyjnych do dynamicznie zmieniającego się rynku czynników chłodniczych, szczególnie w kontekście upowszechnienia stosowania czynników naturalnych i palnych.

Główna zmiana w normie PN-EN ISO 22712:2023-09 w stosunku do zastępowanego przez nią dokumentu PN-EN 13313:2011 polegała na wprowadzeniu w nowej normie załączników E i F, które zostały poświęcone: dwutlenkowi węgla (R744) oraz palnym czynnikom chłodniczym. W zależności od rodzajów czynników chłodniczych w załącznikach E i F wprowadzone zostały dodatkowe zadania do oceny, np. w zakresie kontroli szczelności, konserwacji obiegu, usuwania czynnika chłodniczego, montażu, uruchomienia oraz przekazania do eksploatacji. 

Wymienione zadania przypisano do następujących obszarów: podstawy termodynamiki, podzespoły, badania instalacji chłodniczej, przewody rurowe, połączenia, zawory, wyposażenie zabezpieczające, płyny robocze oraz komunikacja. Ponadto w załączniku A normy PN-EN ISO 22712:2023-09 wprowadzono nowe umiejętności do przeprowadzanej oceny. Uwzględniono także nowe zagadnienia związane z bezpiecznym przechowywaniem, transportem, obsługą butli z czynnikiem oraz wpływem czynników chłodniczych na środowisko. Wprowadzono również dodatkowe wymagania dotyczące bezpiecznego postępowania w przypadku wycieku czynnika z obiegu chłodniczego, w tym kwestie związane z pierwszą pomocą [5, 10]. Opisane zmiany normatywne w bardzo dużym stopniu wpłynęły na możliwość rozszerzenia zakresu certyfikacji kompetencji o nowe moduły.

Przebieg procesu certyfikacji kompetencji personelu

Proces certyfikacji kompetencji personelu rozpoczyna się od złożenia wniosku do jednostki certyfikującej (rys. 5). W formularzu powinien zostać wstępnie zadeklarowany poziom kompetencji oraz jeden lub więcej obszarów poddawanych ocenie, np. F-gazy, palne czynniki chłodnicze. Do wniosku powinny zostać dołączone również dodatkowe dokumenty w formie załączników. W zależności od zadeklarowanego poziomu mogą być to m.in.:

• dokumenty potwierdzające posiadane wykształcenie, np. świadectwo ukończonej szkoły lub dyplom ukończenia studiów wyższych,
• dokumenty potwierdzające ukończone szkolenia specjalistyczne, posiadane uprawnienia itp.,
• uzupełniony formularz potwierdzający posiadanie odpowiedniego doświadczenia zawodowego.

Po otrzymaniu dokumentów jednostka certyfikująca przeprowadza przegląd wniosku wraz z załącznikami i dokonuje kwalifikacji wnioskującego na odpowiednie poziomy kompetencji. Po zarejestrowaniu wniosku i zakończeniu kwalifikacji kandydata podpisywana jest umowa o certyfikację i nadzór. Następnie przeprowadzany jest egzamin pozwalający na ocenę poziomu wiedzy teoretycznej i umiejętności praktycznych. Po zakończeniu wszystkich formalności związanych z procesem egzaminowania, podejmowana jest decyzja dotycząca certyfikacji. Jeśli postępowanie zakończy się z wynikiem pozytywnym, wówczas jednostka certyfikująca wydaje certyfikat. Równocześnie rozpoczyna się nadzór nad wydanym certyfikatem [11, 12].

Obszary oceny według normy PN-EN ISO 22712

Zakres weryfikacji umiejętności i wiedzy zgodnie z normą PN-EN ISO 22712 obejmuje sześć głównych obszarów, które wskazano poniżej wraz z przykładowymi krótkimi opisami. Złożoność poszczególnych aspektów zależy przede wszystkim od wnioskowanego zakresu egzaminu oraz poziomu kompetencji, który jest poddawany ocenie. Wyróżnić można następujące obszary oceny:

• Podstawy termodynamiki – podstawowy obszar weryfikacji umiejętności, m.in. w zakresie znajomości korzystania z wykresów i tablic stosowanych w chłodnictwie, rysowania schematów sprężarkowego obiegu chłodniczego, zrozumienia podstawowych terminów z zakresu chłodnictwa itp. Jest to obszar najistotniejszy do zrozumienia zasad działania układu chłodniczego.
• Podzespoły – obszar pozwalający na weryfikację zrozumienia działania poszczególnych podzespołów instalacji, a także sposobu ich obsługi lub doboru na etapie projektowania instalacji, np. elementu rozprężnego, sprężarki, parownika, zbiornika cieczy itp. Obejmuje on również ocenę umiejętności i wiedzy do praktycznych czynności takich jak np. ciśnieniowa próba szczelności, określenie wymaganej ilości czynnika chłodniczego, kontrola napełniania instalacji czynnikiem chłodniczym itp.
• Przewody rurowe, połączenia i zawory – obszar, w którym sprawdzana jest wiedza w zakresie np. technologii montażu lub projektowania przewodów rurowych instalacji, wykonywania połączeń elementów instalacji, montażu zaworów, podpór przewodów rurowych czy też izolacji termicznej itp.
• Wyposażenie zabezpieczające – obszar, w którym weryfikowane jest zrozumienie działania wyposażenia zabezpieczającego wraz z czynnościami odnoszącymi się do doboru, regulacji urządzeń, przeprowadzenia kontroli ich stanu, a także sprawdzenia poprawnego działania takich elementów jak np.: zawory bezpieczeństwa, wyłączniki ciśnieniowe, zawory przełączające, przyrządy ograniczające poziom temperatury itp.
• Płyny robocze (np. czynniki chłodnicze) – obszar pozwalający na weryfikację wiedzy w zakresie m.in. wpływu czynników chłodniczych na środowisko, postępowania w przypadku wycieku czynnika. Dotyczy on także np. sprawdzenia wiedzy dotyczącej właściwości czynników chłodniczych, olejów, czynników pośredniczących czy też ich doboru do instalacji itp.
• Komunikacja – bardzo ważny obszar oceny umiejętności i wiedzy dotyczących powiadomienia klienta m.in. o zasadach zachowania bezpieczeństwa, konieczności wyjaśnienia zawartości protokołu z wykonanych czynności, odpowiedniego informowania o zasadach działania instalacji chłodniczej, konieczności założenia karty urządzenia, cyklicznego realizowania kontroli szczelności a także przekazania użytkownikowi instalacji informacji o możliwościach poprawy efektywności i zmniejszenia zużycia energii [5].

Norma ISO 22712 a pozostałe dokumenty normatywne

Norma PN-EN ISO 22712 zawiera zdefiniowane i określone czynności dotyczące instalacji chłodniczych zgodnie z normami z serii ISO 5149 oraz równorzędną serią EN 378 (PN-EN 378) [5]. Również norma PN-EN IEC 60335-2-40:2025-02 Elektryczny sprzęt do użytku domowego i podobnego – Bezpieczeństwo użytkowania – Część 2-40: Wymagania szczegółowe dotyczące elektrycznych pomp ciepła, klimatyzatorów i osuszaczy wskazuje na konieczność zapewnienia kompetentnego personelu, przeszkolonego zgodnie z obowiązującymi normami, który powinien posiadać odpowiednio udokumentowane kompetencje (w szczególności w dobie rozwoju palnych czynników chłodniczych). Powyższy dokument zawiera także informację, że kryteria dotyczące kompetencji personelu zostały określone w normie ISO 22712 [13].

Norma ISO 22712 a rozporządzenia F-gazowe

Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 517/2014 oraz 2024/573 określane mianem „rozporządzeń F-gazowych” i powiązane z nimi uprawnienia dotyczą przede wszystkim kwestii ograniczenia emisji fluorowanych gazów cieplarnianych do atmosfery oraz ich wpływu na środowisko. Na podstawie rozporządzenia w sprawie fluorowanych gazów cieplarnianych wdrożonego do krajowego prawodawstwa istnieje konieczność uzyskiwania obowiązkowych uprawnień do pracy z fluorowanymi gazami cieplarnianymi (F-gazami), które są niezbędne przy m.in. instalowaniu, konserwacji, serwisowaniu, naprawie, likwidacji urządzeń zawierających fluorowane gazy cieplarniane [14, 15]. W związku z powyższym posiadanie uprawnień (tzw. F-gazowych) jest niezbędne, aby zgodnie z prawem możliwe było wykonywanie określonych działań związanych z układami chłodniczymi, np. posługiwanie się określonymi czynnikami chłodniczymi, wykonywanie kontroli szczelności oraz innych czynności określonych w rozporządzeniu.

Z kolei PN-EN ISO 22712 jest dokumentem, na podstawie którego można uzyskać certyfikat potwierdzający kompetencje (czyli połączenie zdobytej, usystematyzowanej wiedzy z odpowiednimi umiejętnościami i postawami), dzięki którym możliwe jest efektywne realizowanie określonych działań w skuteczny sposób i zgodny z przyjętymi standardami jakości.

W odróżnieniu od przepisów F-gazowych określających ogólny schemat postępowania i wykonywania poszczególnych czynności w celu ograniczenia negatywnego wpływu na środowisko, norma PN-EN ISO 22712 bardziej szczegółowo i precyzyjnie określa wymagania w zakresie stosowanych rozwiązań, uwzględniając szereg aspektów technicznych związanych z instalacjami chłodniczymi, klimatyzacyjnymi i pompami ciepła.

Norma PN-EN ISO 22712 zawiera także wymagania kompetencyjne dotyczące projektowania, co nie jest uwzględniane w dokumentach i uprawnieniach F-gazowych. Warto także zwrócić uwagę, że nowe wydanie normy zostało szczegółowo rozbudowane o zakresy dotyczące dwutlenku węgla (R744) oraz palnych czynników chłodniczych np. węglowodorów, z uwagi na ich szczególne znaczenie w dobie zrównoważonego rozwoju [5].

Podsumowanie

Wykorzystywanie urządzeń chłodniczych, klimatyzacyjnych i pomp ciepła staje się coraz powszechniejsze – od urządzeń zastosowanych w mieszkaniach, domach, działalności handlowej, usługowej, po obiekty przemysłowe, a nawet układy kogeneracyjne, zyskujące coraz większy potencjał w transformacji energetyki i zwiększenia efektywności zakładów zaopatrujących ludność w energię elektryczną, ciepło oraz chłód sieciowy.

Należy pamiętać, że stosowanie czynników chłodniczych (w tym F-gazów i SZWO) wiąże się z różnymi zagrożeniami typowymi dla obsługi, a także eksploatacji urządzeń i instalacji. 

Nie należy zapominać także o kwestiach wpływu czynników na środowisko naturalne. Jako przykładowe niebezpieczeństwa wskazać można: pożar, eksplozję, działanie toksyczne, uduszenie, degradację warstwy ozonowej, powodowanie tzw. efektu cieplarnianego, skaleczenia, uszkodzenia słuchu na skutek nadmiernego hałasu, czy awarie powstałe na skutek drgań. Z tego względu osoby zajmujące się i odpowiadające za projektowanie, konstruowanie, produkcję, montaż, instalowanie, eksploatację, konserwację, remonty oraz wycofujące urządzenia z eksploatacji powinny posiadać odpowiednie kompetencje i kwalifikacje potwierdzające, że podejmowane przez nich działania gwarantują przestrzeganie wszystkich wymagań, zaleceń i wytycznych niezbędnych dla bezpieczeństwa osób, mienia oraz środowiska naturalnego, przy uwzględnieniu m.in. ograniczeń zużycia energii oraz poprawy efektywności instalacji. Posiadanie takich kwalifikacji oznacza, że dana osoba jest kompetentna w określonym zakresie, a w związku z tym ma gruntowane podstawy, wiedzę i umiejętności do wykonywania określonych zadań [16].

W obliczu dynamicznie postępujących zmian, jakimi są rozwój technologiczny oraz coraz powszechniejsze stosowanie czynników naturalnych, kompetencje do pracy z takimi czynnikami nabierają kluczowego znaczenia ze względu na potencjalne ryzyka i zagrożenia, jakie niesie ich stosowanie. Pomimo ograniczonej ich szkodliwości dla środowiska, praca z naturalnymi czynnikami, które mogą się charakteryzować np.: wysoką palnością w przypadku węglowodorów, wysokimi ciśnieniami roboczymi (CO₂) bądź toksycznością (R717), wymaga szczególnej ostrożności i kompetencji z tym związanych. Potwierdzenie kompetencji osób zgodne z wymaganiami normy PN-EN ISO 22712 pozwala na szerszy zakres możliwości prowadzenia działalności czy też wykonywania czynności w obszarze chłodnictwa, klimatyzacji, pomp ciepła, jak również w dziedzinie nowoczesnych instalacji kogeneracyjnych.

Literatura

1. Materiały Centralnego Ośrodka Chłodnictwa „COCH” w Krakowie Sp. z o.o.
2. Gratkowski Miłosz, Szczepański Bogdan, Zagadnienia certyfikacji wyrobów w aspekcie pomp ciepła, „Chłodnictwo i Klimatyzacja” 2024, nr 9–10, s. 20–27
3. Jurasz Łukasz, Gratkowski Miłosz, Podstawowe zasady montażu klimatyzatorów typu SPLIT, „Chłodnictwo i Klimatyzacja” 2025, nr 5, s. 24, 26–30
4. Jurasz Łukasz, Gratkowski Miłosz, Wyposażenie techniczne wymagane do montażu klimatyzatorów typu SPLIT – przegląd wybranych narzędzi, „Chłodnictwo i Klimatyzacja” 2025, nr 5, s. 32–39
5. PN-EN ISO 22712:2023-09 Instalacje chłodnicze i pompy ciepła. Kompetencje personelu
6. PN-EN ISO/IEC 17024:2012 Ocena zgodności. Ogólne wymagania dotyczące jednostek certyfikujących osoby
7. Ustawa z dnia 13 kwietnia 2016 r. o systemach oceny zgodności i nadzoru rynku (Dz.U. 2016 poz. 542)
8. Polskie Centrum Akredytacji, www.pca.gov.pl (dostęp: 10.10.2025)
9. EA – European co-operation for Accreditation, european-accreditation.org (dostęp: 10.10.2025)
10. PN-EN 13313:2011 Instalacje ziębnicze i pompy ciepła. Kompetencje personelu
11. Program certyfikacji Centralnego Ośrodka Chłodnictwa „COCH” w Krakowie – PR-04.1 „Certyfikacja kompetencji osób działających w dziedzinie chłodnictwa, pomp ciepła i klimatyzacji”, wyd. 8 z dnia 30.10.2023 r.
12. Centralny Ośrodek Chłodnictwa „COCH” w Krakowie Sp. z o.o., www.coch.pl (dostęp: 10.10.2025)
13. PN-EN IEC 60335-2-40:2025-02 Elektryczny sprzęt do użytku domowego i podobnego. Bezpieczeństwo użytkowania. Część 2-40: Wymagania szczegółowe dotyczące elektrycznych pomp ciepła, klimatyzatorów i osuszaczy
14. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 517/2014 z dnia 16 kwietnia 2014 r. w sprawie fluorowanych gazów cieplarnianych i uchylenia rozporządzenia (WE) nr 842/2006
15. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/573 z dnia 7 lutego 2024 r. w sprawie fluorowanych gazów cieplarnianych, zmieniające dyrektywę (UE) 2019/1937 i uchylające rozporządzenie (UE) nr 517/2014
16. Niedojadło Dorota, Szczepański Bogdan, Kompetentny personel gwarancją bezpieczeństwa instalacji chłodniczych: F-gazy, czynniki naturalne, czynniki palne, amoniak, „Chłodnictwo i Klimatyzacja” 2021, nr 3, s. 20–23
17. Gratkowski Miłosz, Szczepański Bogdan, Nowe wytyczne i wymagania formalno-prawne w zakresie badań, certyfikacji oraz wprowadzania i udostępniania pomp ciepła na polskim rynku. Materiały konferencyjne. Branżowe targi technologii grzewczych HEATING TECH. Kongres Branży Technologii Grzewczych – Warsaw HeatTech Congress. Nadarzyn, 11 września 2024.