Centralny Rejestr Operatorów a fluorowane gazy cieplarniane

Centralny Rejestr Operatorów (CRO) powstał na mocy ustawy o substancjach zubożających warstwę ozonową oraz o niektórych fluorowanych gazach cieplarnianych – tzw. ustawy F-gazowej [1], będącej implementacją do polskiego porządku prawnego rozporządzenia UE nr 517/2014 [2]. Zasady jego prowadzenia określa rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 21 grudnia 2017 r. w sprawie Centralnego Rejestru Operatorów [3], które zastąpiło rozporządzenie z dnia 8 stycznia 2016 r. w sprawie Centralnego Rejestru Operatorów Urządzeń i Systemów Ochrony Przeciwpożarowej. Rozporządzenie określa m.in. obowiązek założenia Kart Urządzeń i Kart Systemów Ochrony Przeciwpożarowej, sposób gromadzenia tych danych oraz mechanizmy ich zabezpieczania, zasady udostępniania danych znajdujących się w Rejestrze i wzory formularzy rejestracyjnych.

Centralny Rejestr Operatorów funkcjonuje wyłącznie online, pod adresem https://dbcro.ichp.pl/. Zgodnie z zapisami ustawy F-gazowej [1], CRO jest administrowany przez Instytut Chemii Przemysłowej, wchodzący w skład Sieci Badawczej Łukasiewicz. CRO jest jednym z ustawowych narzędzi kontroli emisji substancji kontrolowanych i F-gazów. Stanowi elektroniczną bazę (rejestr) urządzeń zawierających substancje zubożające warstwę ozonową (tzw. substancje kontrolowane) oraz fluorowane gazy cieplarniane (tzw. F-gazy), podlegających obowiązkowej i terminowej kontroli szczelności.

Przeczytaj także: Pompy ciepła na alternatywne czynniki chłodnicze

Kto musi się rejestrować w CRO?

Operator w rozumieniu art. 2 pkt 8 rozporządzenia (UE) nr 517/2014 oznacza osobę fizyczną lub prawną sprawującą faktyczną kontrolę nad technicznym działaniem produktów i urządzeń objętych niniejszym rozporządzeniem; w określonych szczególnych sytuacjach państwo członkowskie może wyznaczyć właściciela jako podmiot odpowiedzialny za obowiązki operatora [2].

W praktyce operatorem jest użytkownik lub ewentualnie właściciel urządzenia albo podmiot zarządzający obiektem, w którym urządzenie się znajduje. Dany podmiot staje się operatorem w momencie dostarczenia urządzenia na miejsce użytkowania, a jeśli wymagana jest instalacja i napełnienie urządzenia czynnikiem chłodniczym – po zakończeniu montażu i napełnienia. Operator jest zobowiązany do sprawowania faktycznej kontroli nad technicznym działaniem urządzenia zdefiniowanej w art. 4 ustawy [1], w tym podejmowania decyzji w kwestiach finansowych i technicznych dotyczących urządzenia.
Jednym z ustawowych obowiązków operatora jest właśnie rejestracja w CRO – wzór formularza rejestracyjnego zawiera rozporządzenie w sprawie Centralnego Rejestru Operatorów [3] – oraz utworzenie w tym rejestrze Kart Urządzeń dla wszystkich urządzeń podlegających ustawowej kontrolia szczelności. Termin „urządzenie” na potrzeby CRO obejmuje:

• stacjonarne urządzenia chłodnicze, klimatyzacyjne i pompy ciepła,
• agregaty chłodnicze zamontowane na samochodach ciężarowych chłodniach i przyczepach chłodniach zdefiniowanych w art. 2 pkt 26 i 27 rozporządzenia 517/2014,
• rozdzielnice elektryczne zdefiniowane w art. 2 pkt 36 rozporządzenia 517/2014,
• urządzenia zawierające F-gazy jako rozpuszczalniki organiczne,
• obiegi Rankine’a zdefiniowane w art. 2 pkt 34 rozporządzenia 517/2014,
• stacjonarne urządzenia będące systemami ochrony przeciwpożarowej.

Kiedy urządzenia podlegają rejestracji w bazie CRO?

W bazie CRO należy zarejestrować wszystkie urządzenia podlegające obowiązkowej kontroli szczelności. Są to urządzenia zawierające co najmniej 3 kg substancji kontrolowanych lub co najmniej 5 ton ekwiwalentu CO₂ fluorowanych gazów cieplarnianych [1, 2]. Przykładowo obowiązek kontroli szczelności powstaje dla urządzeń typu split (zarówno klimatyzatorów, jak i pomp ciepła) o napełnieniu czynnikiem R410A wynoszącym 2,4 kg i dla urządzeń split z czynnikiem R32 o napełnieniu wynoszącym 7,4 kg.

Z punktu widzenia branży klimatyzacji i pomp ciepła najważniejsze zapisy związane z CRO dotyczą urządzeń z zastosowaniem F-gazów, ponieważ to przede wszystkim te substancje są stosowane w urządzeniach klimatyzacyjnych, chłodniczych i pompach ciepła podlegających ustawie F-gazowej i rozporządzeniu wykonawczemu [1, 3]. Rejestracji w CRO nie podlegają urządzenia na tzw. czynniki naturalne (propan R290, dwutlenek węgla R744).

Rejestracja operatora

Wszystkie procedury związane z rejestrem operatorów przeprowadza się online. Rejestracja operatora wymaga wypełnienia formularza, w którym podaje się następujące dane: nazwę lub imię i nazwisko (zależnie od tego, czy operatorem jest firma, czy osoba fizyczna) operatora, adres oraz dane administratora konta (czyli osoby uprawnionej do podejmowania czynności w imieniu lub na rzecz operatora): imię, nazwisko, numer telefonu oraz adres poczty elektronicznej. Dane administratora trzeba wypełnić, nawet jeśli operator i administrator to ta sama osoba fizyczna (np. właściciel budynku) – jednak w tej sytuacji nie trzeba składać pełnomocnictwa do pełnienia funkcji administratora konta. W innym wypadku, np. nadając uprawnienia administratora pracownikowi swojej firmy, trzeba załączyć pełnomocnictwo w formie elektronicznej (np. skan oryginalnego dokumentu).
Administrator może dodać do konta konkretnego operatora dane maksymalnie trzech osób kontaktowych. Osoba kontaktowa uzyskuje dostęp do konta operatora i może być przypisana do wielu kart urządzeń, czyli może mieć wyznaczony zakres kompetencji – np. dla urządzeń klimatyzacyjnych lub systemów ppoż. Osoby kontaktowe nie muszą być pracownikami operatora – mogą to być np. serwisanci pracujący w firmie, której operator zleca opiekę nad swoimi urządzeniami. Administrator może zdecydować, czy do otwarcia karty przez osobę wykonującą czynności konieczne będzie podanie hasła.

Baza CRO daje też możliwość zmiany administratora. W odpowiednim formularzu trzeba podać NIP firmy, do której przypisane jest konto poprzedniego administratora, lub adres e-mail poprzedniego administratora, a następnie dane i kontakt do nowego administratora oraz pełnomocnictwo dla niego.

Może Cię zainteresuje: Klimatyzatory split – nowe funkcje, czynniki chłodnicze i sterowanie

Karta Urządzenia

Kartę Urządzenia sporządza się w wersji elektronicznej dla każdego urządzenia podlegającego temu obowiązkowi, w nieprzekraczalnym terminie 15 dni roboczych od dostarczenia urządzenia na miejsce jego pracy lub od zakończenia instalacji i napełnienia urządzenia F-gazem. W tym samym terminie do Karty należy dokonać wpisów dwóch obowiązkowych czynności – instalacji (montażu) oraz pierwszej kontroli szczelności. Kartę Urządzenia powinien zakładać operator – w praktyce są one zakładane przez administratora konta operatora lub osoby kontaktowe.

Do założonej Karty Urządzenia wpisuje się wszystkie wykonane czynności związane z urządzeniem i zdefiniowane w art. 2 rozporządzenia (UE) nr 517/2014 [2], tj.:

• instalowanie,
• kontrola szczelności,
• konserwacja lub serwisowanie,
• odzysk czynnika,
• naprawa urządzenia,
• naprawa nieszczelności,
• zamontowanie stałego systemu wykrywania wycieków,
• weryfikacja sprawności działania systemu wykrywania wycieków oraz
• likwidacja.

Wpisów wykonanych czynności należy dokonywać w nieprzekraczalnym terminie 15 dni roboczych od daty zakończenia czynności. Każdy wpis jest sprawdzany automatycznie pod względem kompletności wprowadzonych danych [3], a dokonać go może osoba mająca uprawnienia do wykonywania wpisywanej czynności, tj. certyfikat dla personelu odpowiedniej kategorii. Certyfikat dla personelu jest dokumentem wydawanym bezterminowo (choć może zostać cofnięty, jeśli osoba mająca certyfikat zostanie skazana prawomocnym wyrokiem za przestępstwo przeciw środowisku), po zdaniu odpowiedniego egzaminu przed komisją egzaminacyjną w jednostce akredytowanej przez UDT. Certyfikaty umożliwiają wykonanie określonych czynności w zależności od kategorii. Najwięcej uprawnień daje kategoria I. Certyfikaty przedsiębiorstw nadawane są bezterminowo, ale nie rzadziej niż raz na 7 lat w przedsiębiorstwie odbywa się kontrola, w wyniku której certyfikat może zostać zawieszony lub cofnięty. Rejestry certyfikatów dla personelu i certyfikatów dla przedsiębiorców są ogólnie dostępne na stronach UDT [4, 5].

Za wykonywanie prac wymagających certyfikatu dla personelu bez posiadania tego dokumentu naliczana jest kara administracyjna w wysokości od 600 do 4500 zł. Kara za przeprowadzanie kontroli szczelności czy innych prac związanych z ingerencją w układ chłodniczy zawierający F-gazy [2] przez osobę bez odpowiednich uprawnień dotyka także operatora, który „nie zapewnił” wykonania tych prac przez osobę posiadającą odpowiedni certyfikat. Wysokość tej kary jest nawet większa i wynosi od 4 tys. do 10 tys. zł [1].

Wpisu może dokonać także administrator lub osoba kontaktowa, musi jednak działać w oparciu o protokół z czynności, sporządzony przez osobę wykonującą te czynności i uprawnioną do tego [6]. Serwisant może się też zarejestrować w CRO (zakładka „rejestracja serwisanta”), podając imię, nazwisko, adres e-mail oraz dane certyfikatu (kraj pochodzenia i numer) – będzie wówczas automatycznie zawiadamiany przez system o użyciu swojego numeru certyfikatu przy dokonywaniu wpisu do karty.

Każde sporządzenie Karty Urządzenia i dokonanie w niej wpisu jest automatycznie sygnalizowane administratorowi konta i osobom kontaktowym na wskazane w koncie operatora adresy e-mail.

Warto skrupulatnie prowadzić Kartę Urządzenia, ponieważ zgodnie z art. 47 ustawy F-gazowej [1] nieprawidłowości związane z jej prowadzeniem podlegają karze administracyjnej w wysokości od 600 do 3000 zł. Karę taką wojewódzka inspekcja ochrony środowiska może wymierzyć za:

• niesporządzenie Karty Urządzenia, a nawet za niedotrzymanie terminu jej sporządzenia;
• brak wpisów danych do Karty, a także dokonanie ich poza ustawowym terminem;
• sporządzanie wpisów do Karty przez osobę nieuprawnioną (nieposiadającą certyfikatu dla personelu).

W ustawie F-gazowej podano wytyczne dla organów kontrolujących, że uwzględnia się rodzaj i zakres naruszenia, w tym jego wpływ na środowisko, dotychczasową działalność podmiotu, który popełnił naruszenie, w zakresie objętym przepisami ustawy oraz skutki naruszenia (art. 51 ust. 5) [1]. W czasie epidemii na stronach rządowych wskazywano także na możliwość odstąpienia od wymierzenia kary po postępowaniu wyjaśniającym [7], jeżeli okoliczności sprawy i dowody wskazują, że do naruszenia doszło wskutek zdarzeń lub okoliczności, którym podmiot popełniający naruszenie nie mógł zapobiec (art. 51 ust. 6) [1].

Z praktyki wynika jednak, że inspektorzy są raczej restrykcyjni w zakresie egzekwowania przepisów dotyczących F-gazów i w przypadku nieprawidłowości trzeba się niestety liczyć z dotkliwą karą administracyjną.

Kontrole szczelności

Jednym z ważniejszych zadań CRO jest monitorowanie szczelności urządzeń. Bardzo istotne jest przestrzeganie harmonogramów kontroli szczelności (por. tabela 1).
Dokonując w CRO wpisu kontroli szczelności, spośród czynności podpowiadanych przez system koniecznie należy wybrać właśnie „kontrolę szczelności”. Inne wpisy, np. konserwacja czy przegląd, nie spełniają wymagań przepisów i nie są uznawane za dokumentację kontroli szczelności, nawet jeśli faktycznie ją obejmują. Jeżeli zatem podczas jednego przeglądu dokonywanych jest więcej czynności, każdą należy wpisać w Karcie Urządzenia osobno.

Jeśli podczas kontroli szczelności instalacja okaże się nieszczelna, do Karty Urządzenia należy wpisać także przyczynę nieszczelności. Następnie konieczne są następujące działania: naprawienie nieszczelności bez zbędnej zwłoki, przeprowadzenie kolejnej kontroli szczelności (oczywiście wraz z wpisem do Karty Urządzenia) oraz ponowna kontrola szczelności (z odpowiednim wpisem) po miesiącu.

Należy dotrzymywać harmonogramów kontroli szczelności w zależności od wielkości urządzenia. Za „niezapewnienie” kontroli szczelności lub niespełnienie jej wymogów, a także za niedotrzymanie harmonogramów czasowych, brak systemów wykrywania wycieków F-gazów w urządzeniach zawierających 500 i więcej teq CO₂ oraz za brak terminowej kontroli systemów wykrywania wycieków operator może otrzymać karę administracyjną w wysokości od 4 tys. do 10 tys. zł.

Szczególną uwagę należy zwracać na wpisy o ilości odzyskanego lub dodanego czynnika chłodniczego – baza podpowiada to za pomocą dostępnych list wyboru. Ważne jest także prawidłowe określenie czynnika chłodniczego w związku z harmonogramem wycofywania czynników chłodniczych o wysokim GWP – np. od 2020 roku zabronione jest stosowanie F-gazów o współczynniku GWP ≥ 2500 do serwisowania i konserwacji urządzeń chłodniczych z instalacją ≥ 40 t ekwiwalentu CO₂. Aktualne informacje o zakazach stosowania F-gazów i wprowadzania do obrotu urządzeń zawierających te gazy lub od nich uzależnionych dostępne są na stronie www.cro.ichp.pl [8].

Po założeniu karty baza CRO wysyła automatycznie – z wyprzedzeniem dwóch tygodni – informacje o zbliżającym się kolejnym terminie kontroli szczelności.

Oprac. red. na podst. informacji Instytutu Chemii Przemysłowej

Literatura

1. Ustawa z dnia 15 maja 2015 r. o substancjach zubożających warstwę ozonową oraz o niektórych fluorowanych gazach cieplarnianych (DzU 2015, poz. 881, z późn. zm.)
2. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 517/2014 z dnia 16 kwietnia 2014 r. w sprawie fluorowanych gazów cieplarnianych i uchylenia rozporządzenia (WE) nr 842/2006 (Dz.Urz. UE nr L 150/195 z 20.05.2014)
3. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 21 grudnia 2017 r. w sprawie Centralnego Rejestru Operatorów (DzU 2017, poz. 2419)
4. http://www.udt.gov.pl/wykazy/REJ_FGAZ.html
5. https://www.udt.gov.pl/wykazy/REJ_ZAKL_UPR_FG.html
6. Instytut Chemii Przemysłowej, Instrukcja Użytkownika Centralnego Rejestru Operatorów (CRO) z 1.02.2018
7. Informacja nt. kontroli i wymierzania administracyjnych kar pieniężnych na podstawie ustawy o SZWO i F-gazach, https://www.gov.pl (dostęp: 21.07.2022)
8. http://www.cro.ichp.pl/aktualnosci/zakazy-stosowania-fluorowanych-gazow-cieplarnianych-f-gazow-z-bardzo-wysokim-wspolczynnikiem-globalnego-ocieplenia-gwp-i-wprowadzania-do-obrotu-urzadzen-zawierajacych-te-gazy-lub-od-nich-uzaleznionych-,p1206911020
9. https://bip.mos.gov.pl/rejestry-ewidencje-archiwa/departament-ochrony-powietrza-i-klimatu/centralny-rejestr-operatorow-cro/