Wentylacja zdecentralizowana w budynkach wielorodzinnych i użyteczności publicznej

Wentylacja zdecentralizowana jest alternatywą dla mechanicznej wentylacji centralnej z rozbudowanym systemem wymiany i rozprowadzania powietrza dla całego budynku lub jego znacznej części. Wentylacja decentralna to rozwiązanie przeznaczone do wymiany powietrza, często z odzyskiem ciepła z powietrza wywiewanego, dla pojedynczego pomieszczenia, mieszkania lub lokalu użytkowego. Może być stosowana w mieszkaniach w budownictwie wielorodzinnym oraz w wydzielonych lokalach użytkowych – takich lokali nie dotyczy zakaz łączenia ze sobą przewodów z pomieszczeń o różnych wymaganiach użytkowych i sanitarno-zdrowotnych, sformułowany w § 150 ust. 3 Warunków Technicznych. Przewody wychodzące z kuchni i łazienki wydzielonych lokali mieszkalnych lub użytkowych z indywidualną zorganizowaną wentylacją nawiewno-wywiewną (podkreślenie red.) [1] można połączyć, np. poprzez doprowadzenie do jednej centrali wentylacyjnej.

Czytaj także: Jakość powietrza i wentylacja w budynkach szkolnych

Zastosowanie wentylacji zdecentralizowanej

Wentylacja zdecentralizowana jest stosowana najczęściej wtedy, kiedy montaż centrali wentylacyjnej z odzyskiem ciepła i systemem kanałów dla całego budynku jest trudny do wykonania ze względów technicznych czy ekonomicznych, na przykład gdy:

• brakuje miejsca na poprowadzenie kanałów wentylacyjnych w budynku remontowanym lub miejsca na centralną jednostkę wentylacyjną,
• ingerencja w istniejącą konstrukcję budynku byłaby nieopłacalna,
• osłabiona mogłaby być nośność stropów, w których miałyby być wiercone otwory na kanały wentylacyjne w budynkach istniejących – dotyczy to często starszych budynków, np. kamienic,
• planowa jest wentylacja tylko pojedynczego pomieszczenia (np. pomieszczenie w budynku wielorodzinnym zaadaptowane na biuro),
• występują problemy z zawilgoceniem lub pleśnią w lokalu i brakuje środków na kompleksowy remont,
• konieczne jest etapowe prowadzenie modernizacji systemu wentylacji, np. w przypadku szkół, kiedy łatwiej jest modernizować po kilka pojedynczych klas w czasie wakacji, niż przeprowadzać kompleksowy remont w trakcie roku szkolnego.

Wentylacja zdecentralizowana, niezależnie od rozwiązania technicznego, powinna spełnić wymagania § 149 WT, czyli zapewniać strumień powietrza zewnętrznego nie mniejszy niż 20 m³/h na osobę przewidywaną na pobyt stały w projekcie budowlanym [1]. Konieczne jest także zapewnienie odpowiedniej jakości środowiska wewnętrznego (IEQ), czego wymaga dyrektywa w sprawie charakterystyki energetycznej budynków (EPBD) [2], w szczególności zaś jakości powietrza wewnętrznego (IAQ), na którą praca systemów wentylacyjnych ma bezpośredni wpływ.

Jak wskazuje organizacja Eurovent, zaangażowana obecnie m.in. w tworzenie praktycznych zaleceń wprowadzenia postanowień dyrektywy EPBD do krajowych aktów prawnych – w literaturze przedmiotu w zakresie IEQ pojawia się aż 40 różnych wskaźników jakości powietrza wewnętrznego, lecz tylko kilka z nich można potraktować jako „technicznie i ekonomicznie uzasadnione” w zakresie wymaganych w dyrektywie monitoringu i regulacji jakości powietrza wewnętrznego. Są to przede wszystkim stężenie CO₂ (powszechnie uznany parametr regulacji intensywności wentylacji) i wilgotność względna [3]. Parametrem uzupełniający powinno być stężenie w powietrzu wewnętrznym pyłów zawieszonych (PM_2.5 i PM₁₀), którego właściwy poziom należy zapewnić poprzez stosowanie odpowiednich filtrów powietrza [3]. Komisja Europejska w wytycznych wdrażania zapisów dyrektywy EPBD [4] wskazuje, że dokumentem odniesienia w zakresie tych parametrów jest norma PN-EN 16798-1 opisująca oczekiwania użytkowników wobec jakości środowiska wewnętrznego z zastosowaniem kategorii od I do IV [5]. Uzupełniająco wymagania dla zdecentralizowanych systemów wentylacyjnych dla budynków niemieszkalnych, stosowane np. w placówkach edukacyjnych, określa norma PN-EN 16798-3 [6].

Wentylacja zdecentralizowana w lokalach mieszkalnych

W świetle dyrektywy EPBD systemy wentylacji mechanicznej odpowiadają za zapewnienie wysokiej jakości powietrza wewnętrznego, ale jednocześnie powinny przyczyniać się do wysokiej efektywności energetycznej. W UE 75% budynków ma niską charakterystykę energetyczną i wymaga termomodernizacji, której elementem powinna być wentylacja mechaniczna, a jednocześnie aż 70% budynków w UE to budynki mieszkalne [3]. 

Jak wskazuje Eurovent, systemy wentylacji mechanicznej zmniejszają straty ciepła w procesie wentylacji, przyczyniając się do optymalizacji zapotrzebowania budynku na energię do ogrzewania i chłodzenia. Według francuskich arkuszy informacyjnych BAR CEE (świadectwa efektywności energetycznej dla budynków mieszkalnych) zastosowanie wentylacji mechanicznej sterowanej zapotrzebowaniem (z wilgotnością względną jako parametrem regulacyjnym) w budynku mieszkalnym może zmniejszyć łączne zapotrzebowanie budynku na energię o 15–26% [3, 7]. 

Praca systemu wentylacji mechanicznej wymaga nakładu energii, jednak przede wszystkim ogranicza straty związane z ucieczką ciepła i pozwala na odzysk znacznej ilości energii z powietrza wywiewanego. Jak szacuje Eurovent, zastosowanie systemów wentylacji mechanicznej w budynku może zmniejszyć zużycie energii związanej z wentylacją nawet o 90% [3]. 

Niemniej jednak należy stosować takie rozwiązania jak:

• efektywne wentylatory (np. elektronicznie komutowane), zapewniające regulację prędkości obrotowej odpowiednio do wymaganego strumienia wentylacji (ograniczenie zużycia energii w okresach niskiego zapotrzebowania na powietrze wentylacyjne),
• systemy odzysku ciepła z powietrza wywiewanego – najczęściej wymienniki obrotowe i płytowe zapewniające wstępne podgrzanie strumienia powietrza nawiewanego, a także pompy ciepła, dla których powietrze wylotowe może być źródłem dolnym do przygotowania c.w.u.,
• zaawansowane sterowanie, które zapewnia optymalizację zużycia energii przez dopasowanie jej do bieżącego zapotrzebowania [3].

Eurovent przygotował zestawienie różnych systemów wentylacji mechanicznej, przeznaczonych do budynków mieszkalnych – wśród nich są instalacje zdecentralizowane zapewniające wymianę powietrza w poszczególnych lokalach mieszkalnych [3]. Opisane rozwiązania sprawdzają się zarówno w budynkach nowych, jak i remontowanych, zapewniając w przypadku klimatu umiarkowanego odpowiednią jakość powietrza (IAQ) i satysfakcjonującą efektywność energetyczną (por. tabela 1).

Wentylacja zdecentralizowana z małymi centralami rekuperacyjnymi

Ciekawym rozwiązaniem na rynku deweloperskim są mieszkania w budynkach wielorodzinnych o wysokim standardzie wyposażone w indywidualne, kompletne systemy wentylacji mechanicznej z odzyskiem ciepła. Mieszkania mają własną centralę nawiewno-wywiewną z odzyskiem ciepła i system rozprowadzenia powietrza (sieć przewodów wentylacyjnych).

Kompaktowa centrala przeznaczona do nowych mieszkań ma wydajność 100–250 m³/h. Jej wymiary oraz usytuowanie króćców do podłączenia przewodów dostosowane są do wielkości szafek kuchennych lub łazienkowych. Przykładowo szerokość jednostki wentylacyjnej nie przekracza 55–56 cm, co umożliwia jej bezkolizyjne dopasowanie np. do aranżacji kuchni. Dostępne są także rozwiązania o małej wysokości, umożliwiające np. montaż centrali w górnym pasie szafek kuchennych lub łazienkowych. Ważną cechą tych central jest również wysoki spręż dyspozycyjny wentylatorów EC (pracujących efektywnie i cicho oraz podatnych na szeroki zakres regulacji), co wiąże się z wyposażeniem tych urządzeń w zaawansowane filtry o funkcji antysmogowej, o klasie nawet ePM1 = 80% [9]. 

Centrale takie stosuje się często w budynkach usytuowanych w miastach narażonych na napływanie do pomieszczeń zewnętrznego powietrza zanieczyszczonego pyłem zawieszonym PM₁₀, PM_2.5 i PM_1,0. W ofercie producentów znaleźć można rozwiązania „skrojone na miarę mieszkań”, takie jak filtry o dużej powierzchni i wysokiej chłonności – oznacza to mniejsze opory przepływu, a więc mniejsze zużycie energii i cichą pracę centrali, a także dłuższe okresy między kolejnymi wymianami filtra.

Bezkanałowa wentylacja z odzyskiem ciepła

W przypadku lokali (mieszkalnych, biurowych, usługowych) w budynkach ze szczelnymi ścianami o wysokiej izolacyjności cieplnej dobrym rozwiązaniem może być wentylacja mechaniczna bezkanałowa. W takim wypadku stosuje się rekuperatory ścienne (wewnątrzścienne) – każde pomieszczenie jest wentylowane niezależnie, za pomocą jednego lub pary współpracujących urządzeń umieszczonych w ścianach zewnętrznych. Minimalna grubość ściany wynika z wymiarów podzespołów, natomiast grubość maksymalna nie powinna przekraczać 1–2 m (wiąże się to z zapewnieniem odpowiednio niskich oporów przepływu oraz strat ciepła). Montaż urządzenia wymaga tylko wykonania otworów w ścianie zewnętrznej do montażu rekuperatora i uszczelniania tej konstrukcji izolacją cieplną i akustyczną.

Każdy z rekuperatorów wewnątrzściennych ma własną czerpnię i wyrzutnię powietrza, które są zamontowane na zewnątrz budynku. Na rynku dostępne są urządzenia o różnych rozwiązaniach nawiewu i wywiewu oraz odzysku ciepła:

• Rekuperatory „push-pull” wyposażone są w wentylator jednofazowy, który w krótkich cyklach (60–70 s) zmienia kierunek obrotów i funkcję – z nawiewnego (push) na wywiewny (pull), z krótką pauzą między cyklami. Dzięki temu strumienie powietrza nie mieszają się. Akumulacyjny (regeneracyjny) ceramiczny wymiennik ciepła o standardowej sprawności ok. 80–90% podczas pracy w trybie wyciągowym akumuluje ciepło z powietrza wywiewanego, a przy pracy w trybie nawiewu oddaje je do strumienia powietrza nawiewanego. Zaleca się pracę ciągłą rekuperatorów tego typu. Ze względu na priorytet energooszczędności i cichej pracy nie stosuje się w tych urządzeniach filtrów o skuteczności większej niż ma prosty filtr przeciwpyłowy – przepływ powietrza przez filtry o wyższej klasie spowodowałby większe opory przepływu (a tym samym wyższe zużycie energii i większy hałas). Najnowsze rozwiązania rynkowe wyposażone są m.in. w wyświetlacz, pilot, czujnik wilgotności i zmierzchu, a nawet przepustnicę przeciwwiatrową. Lokale z kilkoma pomieszczeniami (np. mieszkania) wyposaża się w rekuperatory ścienne odpowiednio do liczby pomieszczeń, przy czym w większych pomieszczeniach najbardziej efektywny jest układ dwóch rekuperatorów, które mogą pracować według różnych scenariuszy (np. jeden w trybie nawiewnym, a drugi – wyciągowym – naprzemiennie w sposób zsynchronizowany).
• Rekuperatory wewnątrzścienne dwururowe to urządzenia realizujące jednocześnie nawiew i wywiew powietrza oraz odzysk ciepła w wymienniku przeciwprądowym (np. entalpicznym) zamontowanym wewnątrz ściany. Wymagają wykonania dwóch otworów w ścianie zewnętrznej oraz montażu w pomieszczeniu panelu, który odpowiada za prawidłowe ustawienie strugi powietrza nawiewanego oraz rozdzielenie strumieni powietrza wywiewanego i nawiewanego. Rekuperator taki może być wyposażony w filtr o wysokiej klasie skuteczności bez uszczerbku dla jego cichej pracy.
• Rekuperatory z dwoma wentylatorami i przepływem koncentrycznym – wentylatory nawiewny i wywiewny są tak ustawione, by zapewnić koncentryczny przeciwprądowy przepływ strug powietrza po obu stronach wymiennika wykonanego z antyseptycznej miedzi. Strumienie powietrza nie mieszają się ze sobą, a skuteczność odzysku ciepła dzięki dobrej przewodności miedzi i odpowiedniemu wyprofilowaniu ścianek wymiennika można znacznie przekroczyć 90%.

Rekuperator ścienny powinien zapewniać strumień powietrza zewnętrznego nie mniejszy niż 20 m³/h na osobę przewidywaną na pobyt stały w projekcie budowlanym [1], pracując na drugim biegu (jeśli ma regulację trzybiegową – wówczas praca na trzecim biegu traktowana jest jako tryb „boost”) lub w optymalnym punkcie charakterystyki pracy (jeśli ma regulację płynną – takie rozwiązanie coraz częściej jest dostępne dzięki zastosowaniu wentylatorów EC umożliwiających płynną regulację).

Sale szkolne i przedszkolne z indywidualną wentylacją

Pomieszczeniami, w których odpowiednia jakość powietrza wewnętrznego w sposób szczególny przekłada się na dobrostan ich użytkowników, są sale szkolne i przedszkolne – dzieci są szczególnie wrażliwe na zanieczyszczenia powietrza i wdychają ich w przeliczeniu na masę ciała więcej niż dorośli, a w pomieszczeniach tych spędzają co najmniej 25% swojego aktywnego czasu [10]. 

Niedostateczna wentylacja (krotność wymian ≤ 0,68/h, strumień powietrza wentylacyjnego ≤ 6,48 m³/h/osobę) i powodowana przez to niska jakość powietrza wewnętrznego wpływa na zdrowie, samopoczucie oraz skuteczność przyswajania wiedzy (mierzoną np. wynikami testów matematycznych i logicznych) dzieci i młodzieży [11]. Wentylacja grawitacyjna w salach szkolnych i przedszkolnych jest często niewystarczająca do zapewnienia odpowiedniego komfortu cieplnego i jakości powietrza wewnętrznego, a zawartość dwutlenku węgla w powietrzu wskazuje na warunki uniemożliwiające dobrostan i efektywną edukację dzieci i młodzieży oraz pracę personelu [11–13]. Zgodnie z § 148 ust.1 WT budynki te należałoby wyposażyć w systemy wentylacji mechanicznej (wentylację mechaniczną wywiewną lub nawiewno-wywiewną należy stosować [...] w innych budynkach, w których zapewnienie odpowiedniej jakości środowiska wewnętrznego nie jest możliwe za pomocą wentylacji grawitacyjnej) [1]. Badania i analizy naukowe potwierdzają także ważną rolę odpowiednio zorganizowanej wentylacji w zmniejszaniu ryzyka rozprzestrzeniania się chorób zakaźnych układu oddechowego przenoszonych drogą powietrzną [14, 15].

W salach lekcyjnych, świetlicach czy salach przedszkolnych standardowo przez kilka-kilkanaście godzin przebywa 20–35 osób. Poza godzinami lekcyjnymi pomieszczenia albo nie są wykorzystywane, albo odbywają się w nich zajęcia prowadzone przez podmioty zewnętrzne – dlatego wentylacja tych pomieszczeń powinna funkcjonować jako sterowana zapotrzebowaniem (parametrem regulacyjnym jest, zgodnie z normami i zaleceniami branżowymi, zawartość dwutlenku węgla w pomieszczeniu). Dzięki temu spełnione są zarówno wymagania w zakresie odpowiedniej jakości powietrza, jak i ekonomicznej pracy instalacji.

Na rynku dostępne są systemy wentylacyjne zdecentralizowane przeznaczone specjalnie dla pomieszczeń w placówkach edukacyjnych. Ponieważ w każdym pomieszczeniu urządzenie działa niezależnie, wentylację można wprowadzać stopniowo, w etapach niewymagających poważnych prac budowlanych, co zmniejsza obciążenie finansowe, czasowe i organizacyjne placówki. Ważne jest, by każde takie urządzenie zapewniło strumień powietrza zewnętrznego o wielkości 30 m3/h dla każdej przebywającej osoby. Wymóg ten dotyczy klimatyzowanych oraz wentylowanych pomieszczeń o nieotwieranych oknach – ze względów bezpieczeństwa i organizacji pracy sale przeznaczone na pobyt dzieci traktowane są jako obiekty, w których nie można zapewnić powyżej 50% powierzchni otwieranych okien [1, 16].

Najczęściej spotykanym rozwiązaniem są indywidualne centrale wentylacyjne z odzyskiem ciepła z powietrza wywiewanego, montowane w danym pomieszczeniu, z króćcami podłączonymi bezpośrednio do czerpni i wyrzutni. Centrala taka ma charakter „plug&play”, co ułatwia montaż i skraca potrzebny na niego czas. Wstępnie przygotowane powietrze nawiewane jest wyporowo – na poziom podłogi (dysze nawiewne nadają strudze powietrza prędkość poniżej 3 m/s, zapewniając nieodczuwalny przepływ przez pomieszczenie na drodze konwekcji) lub przez stojący nawiewnik o niskiej turbulencji nawiewanego powietrza (nawiew laminarny dociera do strefy przebywania ludzi, a powietrze wydychane unoszone jest konwekcyjnie i dzięki temu te dwa strumienie nie mieszają się). 

System odzysku ciepła (rekuperator), wentylatory z silnikami energooszczędnymi (stosuje się silniki EC), dźwiękoszczelna obudowa lub tłumiki na wywiewie i nawiewie zapewniają efektywną energetycznie i cichą pracę. Nowoczesne urządzenia wyposażone są także w odpowiedni system oczyszczania powietrza – nie tylko w wysokoskuteczne filtry przeciwpyłowe (zatrzymujące pyły zawieszone), ale też filtry elektrostatyczne (wspomagające usuwanie zanieczyszczeń z powietrza zewnętrznego) czy układy oparte na węglu aktywowanym, które pozwalają zneutralizować także zanieczyszczenia gazowe (np. tlenki azotu).

Producenci proponują także fasadowe urządzenia wentylacyjne, montowane na ścianie zewnętrznej pod parapetem. Dzięki samonośnej konstrukcji rozwiązania i jego kompaktowym rozmiarom jest ono chętnie wybierane do montażu w pomieszczeniach modernizowanych – ingerencja w konstrukcję budynku ogranicza się do przygotowania otworów pod czerpnię i wyrzutnię oraz ich montaż. Za energooszczędność urządzenia odpowiadają wentylatory oraz krzyżowy wymiennik ciepła. Rozwiązania fasadowe stosowane w szkołach remontowanych zgodnie z wymaganiami dyrektywy EPBD [2] powinny być regulowane zgodnie ze wskazaniami czujnika poziomu zawartości CO₂. Rolą systemu fasadowego może być także grzanie i chłodzenie. Rozwiązanie to sprawdzi się np. w przypadku adaptacji pomieszczeń o innej wcześniejszej funkcji na sale lekcyjne.

Sale gimnastyczne wentylacyjnie niezależne

Rozwiązania indywidualne (zdecentralizowane) można zastosować także w przypadku nowych lub remontowanych sal gimnastycznych, sięgając po urządzenia często określane przez producentów jako bezkanałowe (ze względu na brak konieczności prowadzenia przewodów powietrznych w obsługiwanym budynku), przeznaczone dla obiektów kubaturowych.

Na rynku dostępne są jednostki nawiewno-wywiewne z odzyskiem ciepła zapewniające bezpośrednią dystrybucję powietrza wentylacyjnego w obiekcie, bez udziału kanałów wentylacyjnych oraz zakończeń wentylacyjnych, takich jak anemostaty czy wywiewniki. Przykładowo wielofunkcyjny rooftop bezkanałowy – kompaktowe urządzenie z wymiennikiem do odzysku energii podczas wymiany powietrza w hali – umożliwia ogrzewanie powietrza dzięki nagrzewnicy wodnej, gazowej lub elektrycznej oraz zapewnia chłodzenie dzięki wbudowanemu agregatowi chłodniczemu. 

Ze względu na niewielkie rozmiary i konieczność przygotowania tylko jednego otworu w dachu, położenie i wielkość urządzenia tego typu można precyzyjnie dobrać do potrzeb sali. Zastosowanie w dolnej części odpowiednio skonstruowanego nawiewnika (np. wirowego) pozwala na doprowadzenie odpowiedniej ilości powietrza do strefy przebywania ludzi. Rozwiązania te umożliwiają obniżenie kosztów inwestycyjnych i choć samo urządzenie może mieć wysoką cenę, to oszczędza się na tym, że nie są wymagane kanały, mniejszy jest nakład robót i krótszy czas realizacji inwestycji.

Literatura

1. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (t.j. Dz.U. 2022, poz. 1225)
2. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1275 z dnia 24 kwietnia 2024 r. w sprawie charakterystyki energetycznej budynków (wersja przekształcona) (Dz.Urz. UE L 2024/1275 z 8.05.2024)
3. Eurovent 20/2 – 2025. Ventilation systems in new and renovated residential buildings in support of the recast EPBD goals, Bruksela 2025
4. Annex to the Communication to the Commission – Approval of the content of the draft Commission Notice providing guidance on new or substantially modified provisions of the recast Energy Performance of Buildings Directive (EU) 2024/1275. Technical building systems, indoor environmental quality and inspections (Articles 13, 23 and 24), (dostęp: 31.10.2025)
5. PN-EN 16798-1:2019 Charakterystyka energetyczna budynków. Wentylacja budynków. Część 1: Parametry wejściowe środowiska wewnętrznego do projektowania i oceny charakterystyki energetycznej budynków w odniesieniu do jakości powietrza wewnętrznego, środowiska cieplnego, oświetlenia i akustyki. Moduł M1-6
6. PN-EN 16798-3:2019 Charakterystyka energetyczna budynków. Wentylacja budynków. Część 3: Wentylacja budynków niemieszkalnych. Wymagania dotyczące właściwości systemów wentylacji i klimatyzacji pomieszczeń (Moduł M5-1, M5-4)
7. BAR-TH-127 – Ventilation mécanique contrôlée simple flux hygroréglable.
8. Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) nr 1254/2014 z dnia 11 lipca 2014 r. uzupełniające dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2010/30/UE w odniesieniu do etykiet efektywności energetycznej systemów wentylacyjnych przeznaczonych do budynków mieszkalnych (Dz.Urz. UE L 337 z 25.11.2014, s. 27–45)
9. PN-EN ISO 16890-1:2017-01 Przeciwpyłowe filtry powietrza do wentylacji ogólnej. Część 1: Specyfikacje techniczne, wymagania i system klasyfikacji określony na podstawie skuteczności filtracji cząstek pyłu (ePM) 
10. Improving air quality in UK schools. Recommendation of Schools’ Air quality Monitoring for Health and Education (SAMHE) project, 2024.
11. Komisja Europejska, Schools Indoor Pollution and Health Observatory Network in Europe – Final Report, 2014, https://publications.jrc.ec.europa.eu/repository/handle/JRC91160 (dostęp: 31.10.2025)
12. Pośniak Małgorzata i in., Kształtowanie jakości powietrza w pomieszczeniach szkolnych, Centralny Instytut Ochrony Pracy Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa 2010.
13. Newsletter nr 4 INAIRQ – Projektu Ponadnarodowe Planowanie Działań dla Zintegrowanego Zarządzania Jakością Powietrza, Łódź, wrzesień 2018.
14. Morawska Lidia i in., A paradigm shift to combat indoor respiratory infection. Building ventilation systems must get much better, „Science” 2021, 372, 6543
15. Ryńska Joanna, Kryterium zdrowotne w projektowaniu wentylacji, „Rynek Instalacyjny” 2023, 3
16. Wcisło Grażyna, Wymagania w zakresie wentylacji w placówkach opieki nad dziećmi, https://www.gov.pl/web/psse-krakow/wymagania-w-zakresie-wentylacji-w-placowkach-opieki-nad-dziecmi (dostęp: 31.10.2025)
17. Kaiser Krzysztof, Wentylacja szkolnych sal gimnastycznych, „Rynek Instalacyjny” 2018, 5 https://www.rynekinstalacyjny.pl/artykul/instalacje-wentylacyjne-klimatyzacyjne/34977,wentylacja-szkolnych-sal-gimnastycznych 
18. Materiały firm: Alnor, ASK, Awenta, Ecoventeam, Ensy, Flowair, Galmet, Gazex, Komfovent, Lindab, Mitubishi, Prana, Pro-Vent, Rosenberg, Rotenso, Swatt, Trox, Vallox, Vasco, Vantubo, Ventia