Kanalizacja ciśnieniowa na terenach podmiejskich i niezurbanizowanych

Stosowanie kanalizacji ciśnieniowej zaleca się także na terenach z wysokim poziomem wód gruntowych, gdzie układanie kanalizacji grawitacyjnej wymaga obniżenia poziomu tych wód, co jest niekorzystne dla środowiska, drogie i trudne technicznie. Polecana jest w przypadku rejonów ekologicznie chronionych, gdzie wymagana jest wysoka szczelność kanałów ściekowych, oraz stref ochronnych zasobów wodnych. Jest też stosowana na terenach szkód górniczych oraz na obszarach zabytkowych, gdzie w jak najmniejszym stopniu należy ingerować w grunt. Wykorzystuje się ją również w metrze i przejściach podziemnych. Znajduje szerokie zastosowanie w halach przemysłowych, ale zaleca się układanie kanałów poza obszarami, na których znajduje się posadzka. Stosowana jest w budynkach na terenach zurbanizowanych, na kondygnacjach zagłębionych poniżej linii grawitacyjnego odpływu ścieków i kondygnacjach podziemnych – m.in. na poziomach z parkingami oraz z pomieszczeniami użytkowymi wyposażonymi w instalacje kanalizacyjne do ścieków „czarnych”.

Kanalizacja ciśnieniowa zaczęła się rozwijać wraz z wprowadzeniem na rynek nowych konstrukcji małych pomp z elementami rozdrabniającymi umożliwiającymi pompowanie ścieków bez wysokiego ryzyka awarii z powodu zawartości ciał stałych. Ostatnie lata przyniosły dalszy postęp w konstrukcji pomp i zbiorników pompowni, coraz bardziej odpornych na zakłócenia ze strony ciał stałych oraz materiałów włóknistych. W systemie kanalizacji ciśnieniowej pompownie przydomowe są instalowane na poszczególnych posesjach i usuwają ścieki po osiągnięciu danego poziomu w zbiorniku. Pompownie w włączają się losowo w zależności od szybkości napełniania się zbiorników ściekami.

Na terenach zurbanizowanych ten rodzaj kanalizacji jest także stosowany w uzasadnionych przypadkach do odprowadzenia ścieków bytowych z zabudowy jednorodzinnej i rozproszonej na końcówkach zlewni, gdzie z uwagi na ukształtowanie terenu nie ma możliwości odprowadzenia grawitacyjnego. Zakłady wod-kan wymagają konsultacji planów budowy takich odcinków i określają szczegółowe wymagania dla nich oraz ich włączania do kanalizacji grawitacyjnej – są to m.in. wymogi dotyczące stosowania studni rozprężnej, materiału rur i ich średnic oraz ciśnienia, a także wyposażania w armaturę (szybkozłączka) umożliwiającą czyszczenie. Z kolei w studzience odcinki z pompownią przydomową wymagają odpowiedniej armatury: zasuwy i zaworu zwrotnego.

Zobacz dlaczego szambo 10m3 to najczęstszy wybór na działce bez kanalizacji >>

Kanalizacja ciśnieniowa jest tańsza w budowie w porównaniu do tradycyjnego, grawitacyjnego sposobu odprowadzania ścieków. Może być płycej prowadzona, podobnie jak przewody wodociągowe, wymaga też znacznie mniejszych średnic przewodów. Umożliwia uniknięcie kolizji z innymi sieciami, nie jest również narażona na dopływ wód opadowych i wycieki ścieków do gruntu tak jak kanalizacja grawitacyjna. Przyjmuje się, że w przypadku kanalizacji ciśnieniowej strumień ścieków może być nawet o kilkadziesiąt procent mniejszy niż w sieci grawitacyjnej z uwagi na wysoką szczelność.

Generuje ona jednak wyższe koszty eksploatacyjne – z uwagi na konieczność wyposażania przyłączy w pompownie z pompami oraz dokonywania przeglądów i konserwacji elementów tłocznych, zasuw, zaworów i automatyki. Jest też obarczona większym ryzykiem zawodności działania z uwagi na możliwość awarii elementów mechanicznych i elektrycznych, w tym automatyki.

Kanalizacja ciśnieniowa może być nisko- lub wysokociśnieniowa. Tę pierwszą zapewniają pompy wirowe o maksymalnej użytecznej wysokości podnoszenia ok. 35–45 m. Wysokociśnieniowa wymaga pomp wyporowych o maks. użytecznej wysokości podnoszenia ok. 80–100 m i stosuje się je do transportu ścieków rurociągami tranzytowymi na duże odległości, ok. 10–15 km, lub gdy należy pokonać duże różnice wysokości terenu [4]. Kanalizacja ciśnieniowa służy do odprowadzania ścieków bytowych i przemysłowych (z wyłączeniem ścieków opadowych) do oczyszczalni ścieków.

Główne elementy kanalizacji ciśnieniowej

Są to pompownie przydomowe, odcinki sieci zewnętrznej z przewodami ciśnieniowymi i przyłączami kontrolnymi oraz pompownie pośrednie. Niekiedy zachodzi potrzeba budowy stacji płukania i przewietrzania.

Instalacje kanalizacyjne wewnątrz budynków podłączanych do systemów kanalizacji ciśnieniowej są budowane tak jak dla kanalizacji grawitacyjnej – obowiązuje spadek od punktu wejścia do zbiornika pompowni. W przypadku posadowienia pompowni w piwnicy budynku warto przewidzieć dodatkowy przewód wentylacyjny do jej odpowietrzania. W ofercie rynkowej pompowni do zabudowy wewnątrz budynków ostatnie lata przyniosły wiele innowacyjnych rozwiązań dzięki zastosowaniu nowych pomp i wirników oraz możliwości wykorzystania różnych kształtów zbiorników, jakie daje użycie tworzyw. Widać też szybki postęp w zakresie automatyki i komunikacji w celu zwiększania bezpieczeństwa eksploatacji.

Zbiorniki pompowni powinny mieć odpowiednią użytkową objętość retencyjną, według której steruje się pracą pomp, oraz odpowiednią pojemność buforową w przypadku braku zasilania elektrycznego czy awarii urządzeń. Pojemność buforowa nie powinna być mniejsza niż 30 dm3 na 1 mieszkańca i dobę lub, inaczej licząc, niż 25% całkowitego średniego dopływu dobowego. Objętość buforową przyjmuje się od granicy normalnego poziomu załączania się pomp. Konstrukcja dna zbiornika powinna zapobiegać sedymentacji zanieczyszczeń i ich zagniwaniu, a pompy mogą mieć funkcje wzbudzania osadu. W celu eliminacji kożucha stosuje się m.in. pochylenie pompy w pionie pod niewielkim kątem. Działania te mogą być także wspomagane przez konstrukcję wirnika i zmiany prędkości obrotów. Do kanalizacji ciśnieniowej zalecane są pompy z silnikiem w płaszczu chłodzącym, co umożliwia ich pracę, gdy silnik nie jest w pełni zanurzony. Zapobiega to także redukcji strefy martwej w zbiorniku. Zalecane są silniki zabezpieczone przed spaleniem, w wykonaniu przeciwwybuchowym i wyposażone w czujniki termiczne oraz wilgotnościowe. Znacznie zwiększa to ich niezawodność i trwałość. Pompownie kanalizacji ciśnieniowej są przeważnie prefabrykowane i fabrycznie wyposażane w zatapialną pompę z rozdrabniaczem i wirnikiem o swobodnym przepływie, komplet orurowania i armatury (zawór zwrotny i odcinający) oraz pływaki, hydrosondę, a także sterownik pracy pomp i ewentualnie sygnalizację awaryjną. Na przyłączu zaleca się stosowanie zaworów kulowych zwrotnych, tak aby osiągnąć pełny przepływ ścieków przez cały przekrój rury – zawory te są mniej podatne na osadzanie się na nich zanieczyszczeń. W każdej pompowni ścieków należy zamontować przyłącze do płukania.

Przewody tłoczne przyłącza kanalizacyjnego powinny mieć średnicę uzależnioną od rodzaju pompy i liczby mieszkańców budynku lub budynków podłączonych do przepompowni. Pojedyncze budynki mogą być podłączane nawet za pomocą przewodów DN 40, o ile pompy zapewnią dobre rozdrabnianie zanieczyszczeń i wyeliminowanie ryzyka zapychania się rurociągów tłocznych. Średnica przewodu tłocznego nie może być mniejsza od średnicy króćca tłocznego pompy. Zalecana prędkość przepływu wynosi 0,7 m/s, co ma zagwarantować samooczyszczanie się przewodów z osadu. Przewody w sieci należy prowadzić poniżej granicy przemarzania gruntu i uzbraja się je w zasuwy działowe, odwodnienia i odpowietrzenia w węzłach oraz rewizje do płukania umieszczone na końcówkach sieci i na trasie przewodów w odległości do 300 m. W celu wyeliminowania zakłóceń pracy pompy wskutek zapowietrzenia przewód ciśnieniowy przyłącza powinien wznosić się w kierunku zbiorczego rurociągu ciśnieniowego. Jeżeli ułożenie odcinka podłączeniowego rurociągu ciśnieniowego ze wzniosem na całej długości nie jest możliwe, należy zapewnić jego odpowietrzenie poprzez zawór odpowietrzający w miejscu najwyższego wyniesienia przewodu. Miejsce to może być źródłem nieprzyjemnych zapachów, co warto uwzględnić podczas jego lokalizacji. Zaleca się także tak układać przewód tłoczny, aby wylot nie był położony niżej niż poziom ścieków w studzience wzbiorczej, co może spowodować efekt lewarowania i odessania ścieków przy wyłączonej pompie. Spowoduje to powstawanie osadów w pompowni i jej zamulenie, a w konsekwencji wysokie ryzyko kawitacji lub suchobiegu pompy i jej uszkodzenia.

Do budowy ciśnieniowych sieci zbiorczych stosuje się rury z PVC lub PEHD o wytrzymałości do 10 barów (PN 10). Żywotność rur z PVC szacowana jest na 50 lat eksploatacji, a rur z PEHD nawet na 100 lat. Kształtki dla odgałęzień stosuje się w takiej liczbie, aby mogły obsłużyć wszystkie istniejące i planowane działki lub budynki. Powinny być one wyposażone w zawory odcinające (zasuwy), aby w każdej chwili możliwe było podłączenie nowych rurociągów ciśnieniowych. Sieci kanalizacyjne systemu ciśnieniowego prowadzi się jako rozgałęźne, przypominające układy obwodowo-pierścieniowe. Takie rozwiązania zwiększają niezawodność działania systemu. W miejscu połączenia kanalizacji ciśnieniowej z innym systemem należy zastosować studzienkę rozprężną z odpowiednią wentylacją, aby zapobiec wydostawaniu się odorów na zewnątrz studzienki.

Duże zakłady wod-kan publikują wymagania dotyczące budowy przyłącza kanalizacji ciśnieniowej. Na przykład w Krakowie wymagają, aby odcinek od sieci kanalizacji ciśnieniowej do komory zasuw wykonany był z kształtek i rur polietylenowych wielowarstwowych lub litych o wysokich parametrach wytrzymałościowych, które można łączyć za pomocą kształtek zgrzewanych elektrooporowo. Przewody muszą być odporne na skutki zarysowań i naciski punktowe oraz posiadać zapis w aprobacie technicznej dopuszczający do stosowania w wykopach otwartych i w technologii bezwykopowej bez rury osłonowej. Nie dopuszcza się stosowania rur, które zostały wykonane z regranulatów. Rury muszą mieć możliwość zgrzewania i łączenia bez konieczności zdejmowania warstw ochronnych (pomiędzy poszczególnymi warstwami występują połączenia molekularne, uniemożliwiające mechaniczne rozłączenie). Wodociągi Miasta Krakowa zalecają dobór średnic przyłączy i zastosowanych urządzeń w konsultacji z producentem systemu kanalizacji ciśnieniowej.

Przyłącza kontrolne – na odcinkach sieci zbiorczych rurociągów ciśnieniowych należy wybudować przyłącza do kontroli stanu odcinków i ich płukania. Odległości takich przyłączy oblicza się tak, aby dawały jak największe możliwości kontroli i płukania. Na odcinkach zbiorczych przewodów ciśnieniowych przyłącza do płukania wykonuje się co 300–350 m i zapewnia do nich dojazd pojazdów służb kanalizacyjnych w celu płukania sprężonym powietrzem lub wodą o każdej porze roku. Przyłącza takie oraz każde połączenie zbiorczych przewodów ciśnieniowych wyposaża się w zasuwy odcinające, aby możliwe było płukanie każdego odcinka. Przyłącza i zasuwy zabezpieczane są skrzynkami żeliwnymi i oznaczane odpowiednimi tabliczkami. Jak już powyżej wspomniano, na odcinkach przewodów zbiorczych z mocnym nachyleniem w kierunku przepływu ścieków wykonuje się w najwyższym punkcie (na wzniesieniach terenowych) studzienki z zaworami napowietrzająco-odpowietrzającymi lub instaluje zawory napowietrzająco-odpowietrzające do bezpośredniej zabudowy w gruncie.

Pompownie pośrednie – dopływy przewodów do strefowych pompowni pośrednich powinny być prowadzone ze spadkiem, tak aby strumień ścieków nie zaburzał pracy pływaków w pompowni. Pompowniom pośrednim stawia się wyższe wymagania niż przydomowym. Producenci oferują prefabrykowane przepompownie o średnicach DN 1000–2000, wykonane z polimerobetonu lub materiałów kompozytowych odpornych na korozję, z armaturą również o wysokiej odporności na procesy korozyjne. Zaleca się montowanie dwóch pomp w wykonaniu przeciwwybuchowym, o podwyższonych parametrach wytrzymałościowych na ścieranie i drgania oraz z wydajnymi układami chłodzenia. Włazy pompowni powinny być wyniesione co najmniej 0,10 m powyżej powierzchni terenu, tak aby wody opadowe i roztopowe nie przedostawały się przez nie do pompowni.

Zobacz także: Kanalizacja podciśnieniowa – rozwiązania konstrukcyjne na przykładzie systemu Roevac

Doświadczenia z eksploatacji systemów kanalizacji ciśnieniowej wskazują na celowość instalowania na końcówkach sieci lub w węzłach na przyłączach kontrolnych z małym lub okresowo małym przepływem ścieków urządzeń przedmuchujących przewody sprężonym powietrzem kilka razy w ciągu doby, zwłaszcza w godzinach nocnych, gdy jest mały strumień przepływu. Zapobiega to zagniwaniu ścieków i usuwa siarkowodór i siarczki, a tym samym zmniejsza ryzyko powstawania korozji na dalszych odcinkach kanalizacji.

Wymiarowanie kanalizacji

Wymiarowanie kanalizacji ciśnieniowej różni się od metod stosowanych w projektowaniu kanalizacji grawitacyjnej i jest bardziej złożone. Ta technologia odprowadzania ścieków opiera się na sieciach z rurami o stosunkowo małych średnicach, szybkich przepływach i działaniu kilkudziesięciu lub kilkuset pompowni uruchamiających się samoczynnie i niezależnie od innych po osiągnięciu określonego poziomu napełnienia ściekami. Wytyczne doboru pompowni przydomowych i strefowych omówione zostały obszernie w artykule dr. hab. prof. SGGW Marka Kalenika w RI 6/2019 [4] oraz książce tego autora pt. „Niekonwencjonalne systemy kanalizacji” [1].

Pierwszym krokiem jest zwymiarowanie wszystkich zbiorników w sieci kanalizacji ciśnieniowej, a kolejnym obliczenie wydajności poszczególnych pomp (w praktyce w pompowniach przydomowych znajduje się jedna, a w sieciowych dwie). Następnie trzeba wyznaczyć ich użyteczne wysokości podnoszenia oraz liczbę jednocześnie pracujących pomp w szczytowej godzinie dopływu ścieków do pompowni przydomowych. Do wyznaczenia liczby jednocześnie pracujących pomp korzysta się z odpowiednich tabel – vide RI 6/2019 [4]. Ważnym krokiem jest dobór pompowni przydomowych, które będą pracować w szczycie dopływu ścieków – wybiera się te, które mają warunki najmniej korzystne pod względem hydraulicznym, czyli zlokalizowane w najbardziej niekorzystnych punktach, z reguły najdalej od oczyszczalni ścieków. Sieci z dużą liczbą pompowni (powyżej 100) zaleca się podzielić na podsystemy i zastosować strefowe pompowanie ścieków.

Złożonym zagadnieniem jest kwestia optymalnego doboru średnic ciśnieniowych przewodów kanalizacyjnych. Średnice przewodów w małych pompowniach dla pojedynczych budynków jednorodzinnych wynikają z minimalnych dopuszczalnych średnic przewodów tłocznych ścieków. Zaleca się stosowanie rur o minimalnej średnicy wewnętrznej 50 mm, gdy stosowane są pompy z urządzeniem rozdrabniającym, a gdy go brak, rury powinny mieć średnicę wewnętrzną co najmniej 80 mm. Dla odcinków na sieci przyjmuje się dwa główne kryteria: minimalna prędkość przepływu ścieków oraz maksymalna wysokość ciśnienia. Kryterium minimalnej prędkości transportu ścieków stosuje się w celu zapewnienia skutecznego transportu cząstek stałych zawieszonych w ściekach lub przesuwających się po dnie przewodu z taką prędkością, aby nie dochodziło do ich osadzania. Przyjmuje się, że minimalna prędkość transportu cząstek stałych znajdujących się w ściekach w celu samooczyszczenia przewodów wynosi 0,7 m/s. Drugie kryterium – maksymalna wysokość ciśnienia – ma zagwarantować, że w każdym punkcie sieci ciśnienie nie przekroczy górnej wartości charakterystyki pompy. W przeciwnym wypadku pompa nie zdoła przepompować ścieków, co grozi przepełnieniem zbiornika pompowni i wypływem ścieków.

Eksploatacja – oszczędność energii i zapobieganie awariom

Doświadczenia z eksploatacji wskazują, że aby zapobiegać szkodliwemu dla kanalizacji i otoczenia zagniwaniu ścieków, warto redukować to ryzyko już na etapie projektowania sieci i doboru pompowni, a następnie prowadząc serwis i czyszczenie. Eksploatację ułatwiają oferowane przez niektórych dostawców pompowni systemy sterowania kanalizacją ciśnieniową. Każda pompownia jest wyposażana w sterownik, który czuwa, aby nie dochodziło do zapychania się rurociągu, gdyż udrażnianie sprężonym powietrzem czy wodą, a tym bardziej wycinanie fragmentu rury w celu jej odblokowania jest bardzo kosztowne.

Może Cię zainteresuje: „Niekonwencjonalne systemy kanalizacji”

W jednej z mazowieckich gmin [5] zastosowano kila lat temu monitoring ok. 25% przepompowni przydomowych – położonych najmniej korzystnie w sieci i sprawiających problemy w trakcie wcześniejszej eksploatacji. Monitoring umożliwia śledzenie pracy pompowni z poziomu operatora. Efektem jest optymalizacja pracy pompowni niedowymiarowanych i przewymiarowanych oraz podczas skumulowanego napływu ścieków, co ma miejsce w czasie weekendów i świąt. Pozwoliło to zredukować moc pomp o 30% i zaoszczędzić zużywaną energię elektryczną. Ale najważniejszym efektem było wyeliminowanie powtarzających się cyklicznie zatorów na jednym z odcinków i konieczności kosztownego udrażniania przewodów. Po wprowadzeniu systemu monitoringu i sterowania tylko w 25% pompowni, tj. w newralgicznych punktach, możliwa jest szybka identyfikacja awarii zaworu zwrotnego, nielegalnego zrzutu ścieków lub podłączenia deszczówki oraz korkowania się rurociągów. Powoduje to szybką reakcję służb eksploatacyjnych i tym samym zapobiega awariom, a nawet jeśli do nich dochodzi, nie generują one wysokich kosztów i są szybko usuwane. System monitorowania sieci gromadzi dane i pozwala na tworzenie statystyk w ujęciu dobowym, dziennym lub rocznym. Zebrane informacje, w tym o lokalizacji pompowni w sieci, średnicach rurociągów, poziomach ścieków w pompowniach, pozwala na budowę sekwencji równoległych włączeń pompowni w celu uzyskania prędkości wymaganej do samooczyszczania przy małych napływach ścieków, a także zapobiegania dławieniu się przewodów w godzinach szczytu. Zaletą takich systemów monitorowania i sterowania jest to, że można je stosować zarówno w nowych, jak i już działających pompowniach i sieciach bez względu na to, jakiej produkcji są pompownie i pompy i czy są one wyporowe, czy też wirowe.

Użytkownicy i potrzeba edukacji

Z uwagi na kulturę korzystania z instalacji kanalizacyjnych w budynkach i ryzyko wprowadzania do kanalizacji materiałów powodujących blokowanie pomp i zatykanie przewodów, co powoduje wysokie koszty remontu pomp i udrażniania sieci, zaleca się, by do jednej przydomowej pompowni ścieków podłączony był jeden budynek mieszkalny. Ze względów ekonomicznych i technicznych korzystniej jest podłączyć kilka budynków, ale trzeba być świadomym ryzyka takiego rozwiązania. Ponadto opinie prawników wskazują, że trudno sprawcy udowodnić, że to właśnie on spowodował awarię, wrzucając do kanalizacji np. nierozpuszczalne środki higieniczne czy nawet odpady. Pracownicy firm eksploatujących sieci potwierdzają, że najwięcej problemów z pompowniami sprawiają materiały włókniste, w tym chusteczki kosmetyczne i ręczniki papierowe, traktowane błędnie przez wielu użytkowników jako materiał rozpuszczalny, tak jak papier toaletowy [6].

Nagłaśnianie wśród użytkowników tego problemu oraz pokazywanie, jak czytać oznakowania na produktach higienicznych, przynosi dobre efekty. Jak niewiele potrzeba chusteczek kosmetycznych do spowodowania awarii, pokazują wyniki badań przeprowadzonych w pompowni w berlińskiej dzielnicy Lichtenberg [7, 8]. Stwierdzono, że nawet niska zawartość materiałów włóknistych, z których wykonywane są m.in. chusteczki nawilżane i ręczniki, negatywnie wpływa na pracę systemów odprowadzania i oczyszczania ścieków. Średnia ilość ścieków przepompowanych do momentu zatkania się pomp wyniosła ok. 38 m3. I już bardzo małe ilości takich materiałów w 1 m3 ścieków powodowały blokowanie urządzeń – wystarczyło od 3,3 do 5,4 g na 1 m3 ścieków, co odpowiada ok. 2–4 chusteczkom (o średniej wadze 1,5 g) dla niemowląt na 1 m3 ścieków. Ten stosunkowo szeroki przedział ilości materiałów zależał od rodzaju pomp i wirników.

Badania i praktyka z eksploatacji różnych rodzajów pompowni wskazują, że odporność pomp na zatykanie zależy w dużym stopniu od budowy wirnika. Dostępne są pompy mniej i bardziej podatne na zatykanie. Przed awarią dobrze chronią czujniki blokady na początkowym etapie, nim dojdzie do kosztownej awarii pompy. Pompy mogą także automatycznie inicjować sekwencje czyszczenia, np. poprzez uruchomienie wirnika do przodu i do tyłu, zapobiegając w ten sposób zablokowaniu.

Wytyczne miejscowe

Niektóre zakłady wodno-kanalizacyjne, zwłaszcza działające na terenach większych miast, zamieszczają na swoich stronach internetowych szczegółowe wytyczne opracowywania dokumentacji technicznych dla projektantów, w tym budowy przewodów i przyłączy wodociągowych i kanalizacyjnych, a także przepompowni kanalizacyjnych. Oferują także formularze i instrukcje dla wykonawców. W przypadku mniejszych miejscowości są to przeważnie ogólne wytyczne i sugestie. Jedne i drugie sugerują konieczność przeprowadzenia konsultacji technicznych przed rozpoczęciem prac projektowych.

Artykuł przygotowano w oparciu o publikacje dr. hab. prof. SGGW Marka Kalenika oraz materiały poradnikowe producentów, w tym poradnik „Kanalizacja ciśnieniowa w systemie WILO” opracowany przez Jacka Dawidowicza i Andrzeja Szerokiego

Literatura

1. Kalenik Marek, Niekonwencjonalne systemy kanalizacji, wydanie III poprawione, Wydawnictwo SGGW, Warszawa 2020

2. Heidrich Zbigniew, Kalenik Marek, Podedworna Jolanta, Stańko Grzegorz, Sanitacja wsi, Wyd. Seidel-Przywecki, Warszawa 2008

3. Kalenik Marek, Siwiec Tadeusz, Wichowski Piotr, Kanalizacja ciśnieniowa i podciśnieniowa obszarów wiejskich, „Rynek Instalacyjny” 11/2012, https://www.rynekinstalacyjny.pl/artykul/instalacje-kanalizacyjne/16555,kanalizacja-cisnieniowa-i-podcisnieniowa-obszarow-wiejskich (dostęp: 20.02.2023)

4. Kalenik Marek, Kanalizacja ciśnieniowa – zasady projektowania, „Rynek Instalacyjny” 6/2019, https://www.rynekinstalacyjny.pl/artykul/projektowanie-wod-kan/39744,kanalizacja-cisnieniowa-zasady-projektowania (dostęp: 20.02.2023)

5. https://wilo.com/pl/pl/Referencje/Gmina-Tcz%C3%B3w/(dostęp: 20.02.2023)

6. Joniec Waldemar, Chusteczki nawilżane – problem systemów kanalizacyjnych, „Rynek Instalacyjny” 5/2020, https://www.rynekinstalacyjny.pl/artykul/instalacje-kanalizacyjne/43416,chusteczki-nawilzane-problem-systemow-kanalizacyjnych (dostęp: 20.02.2023)

7. https://www.umweltwirtschaft.com/news/wasser-und-abwasserbehandlung/Abwasser-Analyse-des-Verstopfungsverhaltens-von-Vliestuechern-im-Abwasser-19334 (dostęp: 20.02.2023)

8. https://www.umweltwirtschaft.com/news/wasser-und-abwasserbehandlung/rechen-siebe-filter/Special-Rohre--Kanaele-Analyse-des-Verstopfungsverhaltens-von-Vliestuechern-im-Abwasser-Teil-2-20079 (dostęp: 20.02.2023)

9. Dawidowicz Jacek, Szeroki Andrzej, Kanalizacja ciśnieniowa w systemie WILO, Wydawnictwo WILO